"అమరం చదవని వారికి నేనమరను" అన్నది దేవి సరస్వతి మాత వాక్కుగా ప్రతీతి.
అమరకోశము అనేది ఒక ప్రాచీన సంస్కృత నిఘంటువు. ఒకనాటి జాతీయ పాఠ్యపుస్తకం. అమరాన్ని రచించినది అమరసింహుడనే నిఘంటుకారుడు. ఆయన ఏ కాలీనుడో, ఏ ప్రాంతీయుడో, ఏ కులస్థుడో నిర్ధారించడానికి తోడ్పడే వివరాలేవీ ఆ గ్రంథంలో లేవు. బ్రిటీషువారు భారతదేశానికి రాకముందు మన ప్రాచీన గురుకుల పాఠశాలల వ్యవస్థలో పై తరగతుల పిల్లలకి అమరకోశంతో పాటు రఘువంశం,కుమరసంభవం, మేఘసందేశం, కిరాతార్జునీయం, శిశుపాలవధ అనే ఈ అయిదు పుస్తకాలూ తప్పనిసరి వాచకాలుగా నిర్దేశించబడ్డాయి.
నెమ్మదిగా అర్వాచీన విద్యా ఝరిలో అమరకోశం చదివేవారి సంఖ్య తరిగిపోతూ వచ్చింది. సంస్కృతం, తెలుగు వ్యాకరణం చదివేవారికి తప్ప మిగిలిన వారికి "అమరం అంటే ఏమిటి" అనే ప్రశ్న మనసులో మెదిలితే తప్పు ఎవరిది ?
అమరసింహుడు తన అమరకోశానికి ' నామలింగాను శాసనం అని పేరు పెట్టాడు. తన నిఘంటు రచనకు ముందు వెలసిన వ్యాకరణ గ్రంధాలను, నిఘంటువులను కూలంకషంగా పరిశీలించి అంతకుముందు ఉన్న గ్రంధాల ఉపయోగం సంకుచితమైనదని గ్రహించాడు. సంస్కృతం లో పదము అర్ధము మీద ఆధారపడి లింగనిర్దేశ్యం ఉండనందువల్ల ఆ పదము యొక్క లింగము పేర్కొనవలసి రావడము అవసరము ఉండేది. అందువలన అమరకోశాన్ని సంక్షిప్తంగానూ సమగ్రంగానూ లింగబోధకంగా ఉండేలాగ వివిధ వర్గ విభాగంలో మూడు కాండలలో ఆయన రచించాడు.
అందులో ప్రధమ కాండలో 12 వర్గములు, రెండవ కాండలో 10 వర్గములు, మూడవ కాండలో 6 వర్గములు ఉన్నాయి. మొదటి కాండలో 1. స్వర్గ. 2. వ్యోమ. 3. దిక్ 4. కాల. 5. ధీ 6. వాక్ 7. శబ్దాది 8. నాట్య. 9. పాతాళ. 10. భోగి 11. నరక. 12. వారి అన్న వర్గాలు ఉన్నాయి. రెండవ కాండలో 1. భూ 2. పుర. 3. శైల. 4. వనౌషధి 5. సింహాది 6. మనుష్య. 7. బ్రహ్మ. 8. క్షత్రియ. 9. వైశ్య. 10. శూద్ర. అనే వర్గాలు ఉన్నాయి. మూడవ కాండలో 1. విశేషనిఘ్న. 2. సంకీర్ణ. 3. నానార్ధ. 4. నానార్ధ వ్యయ. 5. అవ్యయ. 6. లింగాది సంగ్రహ వర్గాలుగా రూపొందింది. అమరకోశం లో కాండ విభాగం బట్టి కానీ వర్గ విభాగం నుంచి చేసిన పధ్ధతి చాలా శాస్త్రీయమైనది. అందువలననే అప్పటి నుంచి ఇప్పటివరకూ ఈ గ్రంధం విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెందింది. సంస్కృత భాషను నేర్చుకునే ప్రాధమిక విద్యార్ధికి దీనిని మించిన ఉపయుక్తమైన గ్రంధం లేదు. అమరం అనంతరం అనేక నిఘంటువులు వచ్చినా అవి నిలదొక్కుకోలేక పోయినాయి. కేవలం దీనిలో లేని పదాలను ఉటంకిస్తూ మాత్రమే అవి అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకోవలసి వచ్చినాయి. అమరకోశానికి దాదాపు 60 వరకూ వ్యాఖ్యాన గ్రంధాలు ఉన్నాయంటే ఆ సంఖ్యే అమరకోశం గ్రంధం యొక్క ప్రాశస్త్యానికి, ప్రచారానికి అడ్డం పడుతుంద. జాతరూపుడు, భానోజీ దీక్షితులు, సర్వానందుడు, లింగయ సూరి, మల్లినాధ సూరి, అప్పయ్య దీక్షితుడు, వీరే కాక తాళ్ళపాక తిరువెంకటాచార్యులు, నీలకంఠ దీక్షితుడు, , మల్లినాధ సూరి, వంటి దాక్షిణాత్యుల టీకలు కూడా విస్తృత ప్రచారంలో ఉన్నాయి. అక్షరాభ్యాసం చేసినప్పుడు ఒనామః శివాయః సీధం నమః అన్నవిధంగానూ, ఎ పనైనా మొదలు పెట్టేటప్పుడు శుక్లాంబరధరం విష్ణుం చదివినట్లు అమరం చదువుకునేవారు, ఆ మాటకొస్తే సంస్కృతం చదువుకునేవాళ్ళు మొదలు పెట్టె శ్లోకం ఇదీ : యస్య జ్ఞాన దయాసిందో రగాధస్య నఘా గుణాః సేవ్యతామక్షయో ధీరాః సశ్రియాయైచామృతాయచ
అమరం గురించిన అనల్పానల్పాలు(Trivia) 1. అమర కోశాన్ని నిఘంటువు అనేకన్నా కోశము (Thesaurus) అనడమే సరి అయినది. 2. "అమరం వల్లే వేస్తె కావ్యాలెందుకు - కాల రాయనా! " అన్న చాటువూ విస్తృత ప్రచారంలో ఉండేది.
ఇటు తరువాత చెబుతున్న శ్లోకాలు ఐదూ అవతారికలు. అంటే ఇష్ట దేవతా ప్రార్ధనతో పాటు గ్రంధము యొక్క పేరు, ప్రయోజనము, గ్రంధమును ఉపయోగించుకొను విధమును తెల్పుతున్నాడు.
యస్య జ్ఞాన దయా సింధో రాగాధస్య నఘా గుణాః
సేవ్యతామక్షయో ధీరాః సశ్రియైచామృతాయచ
ఇది ఇష్ట దేవతా ప్రార్ధన. విద్వాంసులారా ! జ్ఞానసంపదకు, మోక్ష సాధన కొరకు గంభీరుడై, నాశరహితుడై, దయాజ్ఞానములకు ఆలవాలమై యున్నట్టి, రాగాది దోషములకు అతీతుడైనట్టి పరమాత్ముని సేవింపుడు.
ఇంకొక విధముగా అర్ధము : సముద్రుని సేవించి/మధించి దేవతలు లక్ష్మి ని, అమృతమును వడసిన విధముగా భగవద్భక్తులు పరమాత్ముని సేవించి ధర్మార్ధకామములనెడు సంపదలతో పాటు మోక్షమును కూడ పొందగలరు.
సమాహృత్యాన్య తంత్రాణి సంక్షిప్తైః ప్రతి సంస్కృతైః
సంపూర్ణ ముచ్యతే వర్గైర్నామ లింగాను శాసనం
ఇతరులైనటువంటి వరరుచ్యాది మహా విద్వాంసుల గ్రంధముల విషయ సంగ్రహము చేసి, గ్రహించిన పర్యాయపదముల చేతను, లింగ నిర్ణయాదుల చేతను నిండియున్న ఈ గ్రంధము "నామలింగానుశాసనం" అన్నీ తెలియబడుగాక.
అనల్పానల్పాలు (Trivia)
విక్రమాదిత్యుని నవరత్నాలు :
ధన్వంతరి క్షపణకామరసింహ శంఖ వేతాళభట్ట ఘటకర్పర కాళిదాసాః |
ఖ్యాతోమరాహమిహిరో నృపతేః సభాయాం రత్నాని వైవరరుచిర్నవ విక్రమస్య ||
ఈ శ్లోకాన్ని బట్టి అమరసింహుడు విక్రమాదిత్యుని కాలం వాడని తెలుస్తోంది.
ప్రాయశో రూప భేదేన సాహచార్యాశ్చ కుత్రచిత్
స్త్రీ పున్నపుంసకం జ్ఞేయం తద్విశేష విధేః క్వచిత్
కొన్ని చోట్ల రూప భేదము చేతను (విసర్గ యున్న ఎడల పుంలింగమని, దీర్ఘాంతమున్న స్త్రీ లింగమని, బిందు యుక్తమైన నపుంసక లింగమని ఎరుగదగును). కొన్ని చోట్ల ముందు వెనకాల పదముల సంబంధము చేతను, కొన్ని చోట్ల ఈ పదమీ లింగమని ప్రత్యేకముగా చెప్పుట చేతను లింగమును తెలిసికొన వలెను.
భేదానాఖ్యాయ న ద్వంద్వోనైక శేషో న సఙ్కరః
కృతో ఽ త్రభిన్న లింగానామనుక్తానాం క్రమాదృతే
లింగ భేదము చెప్పని చోట ఈ గ్రంధమున సంకర సమాసము ఉండదు. సమాసము సంకరము చేసిన చోట లింగ భేదము తప్పక చెప్పబడినది.
త్రిలిఙ్యాం త్రిష్వితి పదం మిధునే తుద్వయోరితి
నిషిద్ధలిఙ్గం శేషార్ధం త్వంతాథాదిన పూర్వభాక్ త్రిషు
అనుటచే మూడులింగముల పదము, ద్వయోః అను పదముచే స్త్రీ లింగ పుంలింగ పదములు తెలియదగును.
తు అన్న పదమున్నచో ఆ పదము కడపటనున్న పదము ముందు పదముతో అన్వయింపదు.
ఉదా: "త్రిషు స్ఫుల్లిన్గోగ్నికణః" అన్న చోట స్ఫుల్లిన్గాగ్నికణము త్రిలిన్గములు గలది యని తెలియవలెను. "ద్వయోః జ్వాల కీలౌః" అన్న చోట జ్వాల కీల స్త్రీ పుంలింగములలో ఏదైనా అయి ఉండవచ్చునని తెలియవలెను."పులోమజా శచీంద్రాణీ నగరీ త్వమరావతీ" అన్న చోట నగరీ అన్నది ఇంద్రాణీకి కాక అమరావతికి అన్వయించవలెను.
అమరకోశం లో కాండ విభాగం బట్టి కానీ వర్గ విభాగం నుంచి చేసిన పధ్ధతి చాలా శాస్త్రీయమైనది. అందువలననే అప్పటి నుంచి ఇప్పటివరకూ ఈ గ్రంధం విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెందింది. సంస్కృత భాషను నేర్చుకునే ప్రాధమిక విద్యార్ధికి దీనిని మించిన ఉపయుక్తమైన గ్రంధం లేదు. అమరం అనంతరం అనేక నిఘంటువులు వచ్చినా అవి నిలదొక్కుకోలేక పోయినాయి. కేవలం దీనిలో లేని పదాలను ఉటంకిస్తూ మాత్రమే అవి అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకోవలసి వచ్చినాయి. అమరకోశానికి దాదాపు 60 వరకూ వ్యాఖ్యాన గ్రంధాలు ఉన్నాయంటే ఆ సంఖ్యే అమరకోశంగ్రంధం యొక్క ప్రాశస్త్యానికి, ప్రచారానికి అద్దం పడుతుంది. జాతరూపుడు, భానోజీ దీక్షితులు, సర్వానందుడు, లింగయ సూరి, మల్లినాధ సూరి, అప్పయ్య దీక్షితుడు, వీరే కాక తాళ్ళపాక తిరువెంకటాచార్యులు, నీలకంఠ దీక్షితుడు, మల్లినాధ సూరి, వంటి దాక్షిణాత్యుల టీకలు కూడా విస్తృత ప్రచారంలో ఉన్నాయి. అక్షరాభ్యాసం చేసినప్పుడు "ఓనామః శివాయః సీధం నమః" అన్నవిధంగానూ, ఏ పనైనా మొదలు పెట్టేటప్పుడు " శుక్లాంబరధరం విష్ణుం" చదివినట్లు అమరం చదువుకునేవారు, ఆ మాటకొస్తే సంస్కృతం చదువుకునేవాళ్ళు మొదలు పెట్టే శ్లోకం ఇదీ :
యస్య జ్ఞాన దయాసిందో రగాధస్య నఘా గుణాః
సేవ్యతామక్షయో ధీరాః సశ్రియాయైచామృతాయచ
మూడు లోకములలో స్వర్గము శ్రేష్టము కావున మొదటి కాండ మొదలులో స్వర్గ వర్గమును గురించి చెప్పుచున్నాడు. అందు దేవ సామాన్యులు, గణ దేవతలు, బ్రహ్మ విష్ణు రుద్రేంద్రాదులును వర్ణించినాడు. తరువాత అగ్ని యమ నిఋతి వరుణ వాయు కుబేరుల ప్రస్తావన గలదు. వారి వారి పరివార పరికరములును వచ్చినవి . తరువాత ఆకాశము, చంద్రుడును, నక్షత్ర గ్రహములున్నూ, గ్రహాదిపతియైన సూర్యుని గురించి చెప్పినాడు. తరువాత మను ఋషి ప్రముఖుల ప్రస్తావన వచ్చును. తరువాత తత్ జ్ఞాన హేతువులైన బుద్ధ్యాదులు, బుద్ధి ప్రస్తావన విషయాడులును, ప్రస్తావమున వచ్చిన విషయాదులును నృత్య గీత వాద్యాదులును, వాటి తరువాత అధో దిక్కగు పాతాళమును, తన్నివాసులైన నాగాదులును, సముద్రము, జలచారములైన మత్స్యాదులు, పద్మాదులను చెప్పినాడు.
స్వరవ్యయం స్వర్గనాక త్రిదివ త్రిదశాలయాః
సురలోకో ద్యో దివౌ ద్వే స్త్రియాం క్లీబే త్రివిష్టపం
స్వః అనగా పొగడబడునది. అవ్యయం అనుటలో దానికి లింగ విభక్తి వచనాదులయందు అనేక రూపములు లేక ఏకత్వము కలిగినది కాబట్టి.
స్వర్గః = లెస్సగా సుఖమనుభవింపబడునది ,
నాకః = న + అకము దుఃఖము లేని చోటు,
త్రిదివః = మూడవ లోకము, త్రిదశాలయాః బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులకు ఆవాసము,
సురలోకః = సురుల లోకము,
ద్యోః దివౌః = ఇచ్చోట అందురు క్రీడింతురు.
త్రివిష్టపం = మూడవ లోకము అమరా నిర్జరా దేవా స్త్రిదశా విబుధాస్సురాః సుపర్వాణ స్సుమనస స్త్రిదవేశా దివౌకసః
అమరాః = మరణము లేనివారు,
నిర్జరాః = ముసలితనము లేని వారు.,
దేవాః = క్రీడించు వారు,
త్రిదశాః = ఉత్పత్తి స్థితి నాశనములన్న మూడవస్థలు కలిగిన వారు అనగా ఈ మూడు దసల యందు ఇరువదియైదేండ్ల వారివలె ఉందురు. ఇంకొక వ్యుత్పత్తి ఏమనగా ముప్పది ఏండ్లకు లోబడిన వయసు గలవారు.
విబుధాః = విశేషముగా ఎరిగినవారు.,
సురాః = ఐశ్వర్య యుక్తులు, లెస్సగా ప్రకాశించువారు,
సుపర్వాణః = అభీష్టములు సిద్ధింపజేయువారు,
సుమనసః = లెస్సగా ఎరిగిన వారు,
త్రిదివేశాః = స్వర్గమునకు ప్రభువులు,
దివౌకసః = స్వర్గము స్థానముగా గలవారు
అదితేయా దివిషదో లేఖా అదితి నందనాః ఆదిత్యా ఋభవో స్వప్నా అమర్త్యా అమృతాంధసః
అదితేయః = అదితి కుమారులు,
దివిషదః = స్వర్గామునండు ఉండువారు
లేఖాః = కంఠ, హస్త, పాదములయందు మంచి రేఖలు గలవారు
అదితి నందనాః = అడితీ దేవి కుమారులు
ఆదిత్యాః = అదితి కుమారులు
ఋషభః = సత్యముతో పుట్టినవారు
అస్వప్నః = స్వప్నములు లేనివారు
అమర్త్యః = మరణము లేనివారు
అమృతాంధసః = అమృతము ఆహారముగా గలవారు
బర్హిర్ముఖాః క్రతుభుజో గీర్వాణా దానవారయః బృందారకా దైవతాని పుంసివా దేవతాః స్త్రియామ్
బర్హిర్ముఖాః = అగ్నియే ముఖముగా గలవారు అనగా అగ్నియందు జేసిన హోమములను గ్రహించి తృప్తినోన్డువారు క్రతుభుజః = యజ్ఞమునందు భుజించువారు
గీర్వాణః = వేదం శాస్త్రాది రూపమైన వాక్కును చెప్పువారు
దానవారయః = దానవులకు శత్రువులు
బృందారకః = మంచి సమూహము గలవారు
దైవతాని = దేవులే దేవతలు, దేవతలే దేవులు
ఈ 25 దేవతలకు పేర్లు
ఆదిత్య విశ్వ వసవ స్తుషితా భాస్వరానిలాః మహారాజిక సాధ్యాశ్చ రుద్రాశ్చ గణదేవతాః
ఆదిత్యులు పన్నెండుగురు (ఇంద్రుడు, ధాత, పర్జన్యుడు, త్వష్ట, పూష, ఆర్యముడు, భగుడు, వివస్వంతుడు, విష్ణువు, అంశుమంతుడు, వరుణుడు, మిత్రుడు)
విశ్వే = శ్రాద్ధాంగమందు ప్రవేశించు వారు. వీరు పది మంది. (వసు బంధులు, క్రతు దక్షులు, కాల కాములు, ధురి విరోచనులు, పురూరవా ద్రవులు )
వసవః = కూడుకొని యుండు వారు, వీరు ఎనమండ్రుగురు (ఆపుడు, ధ్రువుడు, సోముడు, అధర్వుడు, అనిలుడు, ప్రత్యూషుడు, అనలుడు, ప్రభాసుడు)
తుషితాః = సంతోషించు వారు,
భాస్వరాః = అన్ని చోట్ల ప్రకాశించు వారు
అనిలాః = లోకములను ప్రాణ యుక్తముగా చేయువారు
మహారాజిక = మహారాజులనే పేరు గలవారు
సాధ్యాః = ఆరాధింపబడువారు, సిద్ధి గలవారు (వారు మనుడు, హనుమంతుడు, విష్ణువు, ధర్ముడు, నారాయణుడు మొదలగు 12 మంది
రుద్రాః = దుష్టుల దుఃఖింప జేయువారు, దుఃఖమును పోగొట్టు వారు (వీరు అజుడు, ఏక పాదుడు, ఆహిర్బుద్న్యుడు, త్వష్ట, రుద్రుడు, హరుడు, శంభుడు, త్ర్యంబకుడు, అపరాజితుడు, ఈశానుడు, త్రిభువనుడు అను 11 మంది) వీరందరూ గణ దేవతలు.
విద్యాధరో ఽ ప్సరో యక్ష రక్షో గంధర్వ కిన్నరాః పిశాచో గుహ్యక స్సిద్దో భూతో ఽ మీ దేవయోనయః
విద్యాధరః = గుటికాంజనాది విద్యలను ధరించిన జీమూతవాహనాదుల వంటి వారు
అప్సరః = ఊర్వశి వంటి నీటి వలన పుట్టినవారు.
యక్షః = పూజింపబడు వారు.కుబేరాదులు.
రక్షః = వీరి నుంచి జంతువులు కాపాడబడతాయి కావున రక్షస్సులు - విభీషణాదులు
గంధర్వః = సువాసనను పొందు వారు గంధర్వులు - హా హా హూ హూ ప్రభృతులు.
కిన్నరః = గుఱ్ఱము మొగము గలవారు - తుంబురాదులు
పిశాచః = మాంసమును భుజించువారు - కుబేరానుచరులు
గుహ్యకః = నిధులను కాచువారు, తరచుగా కుత్సితము పలికెడు వారు - మాణిభద్రుని వంటి నిదిపాలకులు
సిద్ధః = ఆణిమాది సిద్ధులు గలవారు - విశ్వావసు వంటివారు.
భూతాః = ఇష్టము నొందెడి బాలగ్రహాదులు
అమీ దేవయోనయః = అమీ అనగా వీరు దేవయోనయః అనగా దేవతలే ఉత్పత్తి స్థానముగా కలవారు లేక దేవతల వలన పుట్టిన వారు.
ఇవి 11 న్నూ దేవతా భేదముల పేర్లు.
అల్పానల్పాలు (Trivia) : అమరాకోశానికి దాదాపు 60 వరకు వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యమైనవి రచించిన వారు జాతరూపుడు, క్షీరా స్వామి, భానోజీ దీక్షితుడు, సర్వానందుడు, లింగయ సూరి, మల్లినాధ సూరి, అప్పయ్య దీక్షితులు, తాళ్ళపాక వేంకటాచార్యుడు మొదలగు వారు.
అసురా దైత్యదైతేయ దనుజేంద్రారి దానవాః శుక్ర శిష్యా దితిసుతాః పూర్వదేవాః సురద్విషః
ఇచట చెప్పిన 10 పేర్లున్నూ రాక్షసుల పేర్లు :
అసురులు, దైత్యులు, దైతేయులు, దనుజులు (దనువను స్త్రీ వలన పుట్టిన వారు), ఇంద్రారులు(ఇంద్రుని శత్రువులు), శుక్ర శిష్యులు, దితి సుతులు, పూర్వ దేవులు(పూర్వకాలము దేవపదమందు ఉన్నవారు), సురద్విషులు (దేవతలను ద్వేషించు వారు).
సర్వజ్ఙః సుగతో బుద్దో ధర్మరాజ స్తధాగాతః
సమంత భద్రో భగవాన్మార జిల్లోక జిజ్జినః
షడభిజ్ఙో దశ బలో ఽ ద్వయవాదీ వినాయకః
మునీన్ద్రః శ్రీఘనః శాస్తా మునిః -
సర్వజ్ఞః = సర్వమునెరిగిన వాడు
సుగతః = మంచి జ్ఞానము కలిగిన వాడు, లెస్సగా మోక్షము నందిన వాడు
బుద్ధః = మంచి బుద్ధి కలిగిన వాడు
ధర్మరాజః = సత్యము,అహింస మొదలుగా గల ధర్మములకు రాజు
తథాగతః = ఎట్లు పునరావృత్తి కలుగదో అట్టి గతి (మోక్షము) పొందిన వాడు
సమంత భద్రః = పుణ్య సంభారమునను, జ్ఞాన సంభారము వలనను శ్రేష్ఠుడు, సంపూర్ణమైన శుభము గలవాడు, భగవాన్ = సంపూర్ణమైన మాహాత్మ్యము, ధైర్యము, కీర్తి,సంపద, జ్ఞానము, వైరాగ్యము కలవాడు భగవానుడని చెప్పబడును
మారజిత్ = మన్మధుని జయించిన వాడు
లోకజిత్ = లోకమును తపస్సుచే జయించిన వాడు
జినః = సంసారమును జయించెడి వాడు
షడభిజ్ఙః = (దివ్యదృష్టి, దివ్యశ్రోత్రము, పూర్వనివాసానుస్మ్రుతి, పర చిత్త జ్ఞానము, అప్రత్యక్ష విషయ జ్ఞానము, వియద్గనాగమన వ్యూహాది లక్షణమైన బుద్ధి అను) ఆరు అభిజ్ఞలు గలవాడు
దశబలః = (బుద్ధి, క్షాంతి, వీర్యము, ధ్యానము, జ్ఞానము, కృప, శీలము, బలము, దానము, ఉపెక్ష అను) పది బలములు గలవాడు
అద్వయ వాదిః = జీవాత్మ, పరమాత్మలకు అభేదము డెల్పువాడు
వినాయకః = ప్రాణులకు హితము బోధించువాడు
మునీన్ద్రః = మునులలో శ్రేష్ఠుడు ఉంటారు,
శ్రీఘనః = యోగ సంపద చేత అధికుడు
శాస్తా = దుష్టులను శిక్షించువాడు
మునిః = సర్వ ధర్మములనెరిగిన వాడు ఈ 18 బుద్ధుని పేర్లు
అల్పానల్పాలు (Trivia) : అమర సింహుడు బౌద్దుడని ఈ పైన చెప్పిన శ్లోకాన్ని ఉటంకిస్తూ పండితులు అభిప్రాయ పడుతూ ఉంటారు కానీ మిగిలిన వారు ఈ వాదాన్ని ఖండించి ఆయనకు విస్తృతమైన వైదిక పరిభాషా పారీణత ఉన్నదనీ జైన బౌద్ధులకు ఇంత వైదిక భాషా పారీణత లేదనీ దానికి తార్కాణంగా అనేక శ్లోకాలను ఉదహరిస్తూ ఉంటారు.
స శాక్యసింహ స్సర్వార్ధసిద్ధ శౌద్దోద నిశ్చసః
గౌతమ శ్చార్కబందుశ్చ మాయా దేవీ సుతశ్చసః
ఇవి శాక్యముని (శాక వనమందుండు వాడు, శక దేశముల యందు పుట్టిన ముని) పేర్లు.
శాక్య సింహుడు, సర్వార్ధ సిద్ధ (అన్ని పనులయండు కృతార్దుడైన వాడు),
శౌద్దోదన (శుద్దోదనుని కుమారుడు, న్యాయ పరిశుద్ధమైన అన్నమును భుజించు వాని కుమారుడు),
గౌతమ (గౌతమ ముని వంశమున బుట్టిన వాడు),
అర్క బంధు (సూర్య వంశమున పుట్టిన వాడు),
మాయాదేవీ సుత
ఇవి ఆరున్నూ శాక్య ముని (బుద్ధుని) పేర్లు
బ్రహ్మత్మ భూః సురజ్యేష్ఠః పరమేష్టీ పితామహః
హిరణ్య గర్భో లోకేశ స్వయంభూ శ్చతురాననః
ధాతాబ్జయోని ర్ద్రుహిణో విరిన్చిః కమలాసనః
స్రష్టా ప్రజాపతిర్వేధా విధాతా విశ్వసృ డ్విధిః
(శతానంద శ్శతధృతి ర్విరిన్చోజో విరిఞ్చనః)
బ్రహ్మః = ప్రజలను వృద్ధి పొందించు వాడు,
ఆత్మభూః = తనంతట తాను పుట్టిన వాడు,
సుర జ్యేష్ఠః = దేవతలలో పెద్ద వాడు,
పరమేష్టి = ఉత్కృష్టమైన స్థానమునందుండు వాడు,
పితామహః = పితరుల(తండ్రిని) పుట్టించిన వాడు,
హిరణ్య గర్భః = హిరణ్యమయమైన గర్భము గలవాడు, గర్భమందు హిరణ్యము గలవాడు,
లోకేశః = పదునాలుగు లోకములకు ప్రభువు ,
స్వయంభూః = తనంతట తానే పుట్టిన వాడు,
చతురాననః = నాల్గు ముఖములు కలిగిన వాడు,
ధాతః = సమస్తములను ధరించిన వాడు,
అబ్జ యోనిః = విష్ణు నాభి కమలమందు జనియించిన వాడు,
ద్రుహిణః = అసురులకు హింస జేయువాడు,
విరిన్చిః = భూతములను సృజించు వాడు, హంసలచే వహింప బడు వాడు,
కమలాసనః = కమలము ఆసనముగా కలవాడు,
స్రష్టః = సృష్టించు వాడు,
ప్రజాపతిః = ప్రజలకు ప్రభువు,
వేధాః = సృజించువాడు,
విధాతః = సర్వము జేయు వాడు,
విశ్వ సృట్ = విశ్వమును సృజించు వాడు,
విధిః = సర్వము జేయు వాడు.
ఇవి ఇరవయిన్నీ బ్రహ్మ పేర్లు
విష్ణు ర్నారయణః కృష్ణో వైకుంఠో విష్టరశ్రవాః
దామోదరో హృషీకేశః కేశవో మాధవః స్వభూః
దైత్యారిః పుండరీకాక్షో గోవిందో గరుడ ధ్వజః
పీతాంబరో ఽ చ్యుత శార్ఙ్గీ విష్వక్సేనో జనార్దనః
ఉపేంద్రో ఇంద్రావరజ శ్చక్రపాణి శ్చతుర్భుజః
పద్మనాభో మధురిపు ర్వాసుదేవ స్త్రివిక్రమః
దేవకీనందన శ్శౌరిః శ్రీపతిః పురుషోత్తమః
వనమాలీ బలిద్వంసీ కంసారాతి రధోక్షజః
విష్వంభరః కైటభజిద్విధుఃశ్రీవత్స లాంఛనః
(గదాగ్రజో ముంజకేశో దాశార్హోదశరూప భృత్)
విష్ణుః = విశ్వమున వ్యాపించిన వాడు
నారాయణః = నారా సంబంధమైన శరీరము గలవాడు, జలము(నార) స్థానముగా గలవాడు, ఎవరివలన శబ్దము వెడలుచున్నదో అతడు రాయణుడు, రాయణుడు కాని వాడు అరాయణుడు, నారాయణుడనగా అరాయణుడు కాని వాడు అనగా శబ్ద గమ్యుడు.
కృష్ణః = అన్నిటిని చేయువాడు, దైత్యులను నలిపివేయు వాడు, నల్లని(కృష్ణ) వర్ణము కలిగిన వాడు
వైకుంఠః = ఒకానొక మన్వంతరమున వికుంఠ అనునామెకు జనియించిన వాడు.
విష్టరశ్రవాః = దర్భ ముడి వంటి చెవులు గలవాడు, అశ్వత్థ వృక్షమందు వినబడు వాడు, వ్యాపన శీలమైన కీర్తి గలవాడు
దామోదరః = ఉదరమందు తులసి మాలిక గలవాడు, బాల్యమున యశోదచే ఉదరమున పలుపు కట్టబడిన వాడు. హృషీకేశః = ఇంద్రియములకు ఈశ్వరుడు
కేశవః = మంచి వెంట్రుకలు గలవాడు, కేశి అను అసురుని చంపిన వాడు
మాధవః = లక్ష్మీదేవికి భర్త, మధువు (యదువు యొక్క పెద్ద కుమారుడు)వంశములోని వాడు, శత్రువులను కంపింప చేయువాడు
స్వభూః = తనంత తానే పుట్టిన వాడు
దైత్యారిః = దైత్యులకు శత్రువు
పుండరీకాక్షః = తెల్లని తామరవంటి కనులు కలవాడు, హృదయ కమలమందు వ్యాపించువాడు
గోవిందః = భూమిని, స్వర్గమును, గోవును, వేదమును పొందువాడు
గరుడధ్వజః = గరుత్మంతుడే ధ్వజముగా గలవాడు.
పీతాంబరః = పచ్చని వలువలు ధరించినవాడు.
అచ్యుతః = తన చోటు నుంచి భ్రంశమునొందని వాడు
శార్ఙ్గీ = శార్ఙ్గమను విల్లు గలవాడు
విష్వక్సేనః = అంతటా వ్యాపించిన సేన గలవాడు
జనార్దనః = సముద్ర మధ్యమునందు ఉండెడు ‘జనులు’ అనెడు అసురులను పీడించిన వాడు
ఉపేంద్రః = ఇంద్రుని తమ్ముడు, ఇంద్రుని రక్షించుటకై అతని వద్ద యున్న వాడు, ఇంద్రలోకము పై లోకమందు ఉండువాడు
ఇంద్రావరజః = ఇంద్రుని తమ్ముడు
చక్రపాణిః = చక్రమును హస్తమందు కలిగినవాడు
చతుర్భుజః = నాల్గు భుజములు కలిగినవాడు
పద్మనాభః = పద్మము నాభి యందు గలిగినవాడు,
మధురిపుః = మధువను రాక్షసుని శత్రువు
వాసుదేవః = వాసుదేవుని కుమారుడు, అన్ని జగములు తనయందు కలిగినవాడు (వస నివాసే), జగము అంతటను ఉండువాడు
త్రివిక్రమః = బలి బంధనమున ముజ్జగాములను మూడు అడుగులతో కొలిచిన వాడు
దేవకీ నందనః = దేవకీ దేవి కుమారుడు
శౌరిః = శూరుడు వసుదేవుని తండ్రి, అతని మనుమడు కనుక శౌరి
శ్రీపతిః = లక్ష్మీ దేవికి భర్త
పురుషోత్తమః = పురుషులయందు ఉత్తముడు
వనమాలిః = పాదముల వరకు వ్రేలాడెడు పుష్ప మాలిక ధరించినవాడు
బలిద్వంసీ = బలిని అణచినవాడు.
కంసారాతిః = కంసుని శత్రువు
అదోక్షజః = ఇంద్రియములను అధఃకరించి జనియించిన వాడు, జితేంద్రియులకు ప్రత్యక్షమగు వాడు
విశ్వంభరః = విశ్వములను భరించువాడు
కైటభజిత్ = కైటభుడను రాక్షసుని మర్దించిన వాడు
విధుః = శత్రువులను వ్యధ పెట్టువాడు
శ్రీ వత్స లాంచనః = వక్ష స్థలమందు మహా పురుష లక్షణమైన శ్రీ వత్సమనెడు మచ్చను గురుతుగా గలవాడు
ఈ 39 న్నీ మహావిష్ణువు పేర్లు
వసుదేవో స్య జనక స్స ఏవా వానక దుందుభిః వసుదేవుడు,
ఆనక దుందుభి అనునవి శ్రీకృష్ణుని తండ్రి యొక్క పేర్లు.
ఇతని జనన సమయమున దేవతలు ఆనకములు, దుందుభులు మ్రోగింఛిరి కనుక యితడు ఆనక దుందుభి.
బలభద్రః ప్రలంబఘ్నోబలదేవో చ్యుతాగ్రజః
రేవతీరమణో రామః కామపాలో హలాయుధః
నీలాంబరో రోహిణేయ స్తలంకో ముసలీ హలీ
సంకర్షణ స్సీరపాణిః కాళిందీ భేదనో బలః
బలభద్రః = బలము చేత శ్రేష్టుడు,
ప్రలంబఘ్నః = ప్రలంబుడను రాక్షసుని చంపినవాడు,
బలదేవః ==బలముచేత ప్రకాశించువాడు,
అచ్యుతాగ్రజః = అచ్యుతుని అన్న,
రేవతీరమణః = రేవతీ దేవి భర్త,
రామః = రూప సంపదచేత సంతోషింప జేయు వాడు,
కామ పాలః = భక్తుల కోర్కెల తీర్చువాడు, కుమారుదగుట వలన మన్మధుని పాలించువాడు,
హలాయుధః = నాగలి ఆయుధముగా గలవాడు,
నీలామ్బరః = నల్లని వలువలు గట్ట్టువాడు,
రౌహిణేయః + రోహిణీ దేవి కుమారుడు,
తాలంకః = తాళ వృక్షాకారమైన ధ్వజము గలవాడు,
ముసలీః = ముసలము ఆయుధముగా గలవాడు,
హలీః = నాగలి ఆయుధముగా గలవాడు, \
సంకర్షణః = శత్రువులను లేక ప్రళయ కాలమందు సర్వజనులను సంహరించువాడు,
సీరపాణీ = నాగలి చేతియందు ధరించు వాడు,
కాలిందీ భేదనః = హలము చేత కాళిందీ నదిని భేదిమ్చిన వాడు,
బలీ = బలము గలవాడు.
ఈ పదహారున్నూ బలరాముని పేర్లు
మదనో మన్మదో మారః ప్రద్యుమ్నో మీనకేతనః
కందర్పో దర్పకోనంగః కామః పంచ శర స్మరః
సంబరారి ర్మనిసిజః కుసుమేషు రనన్యజః
పుష్పధన్వా రతిపతి ర్మకరధ్వజ ఆత్మభూః
( శృంగార యోనిః శ్రీపుత్రః శూర్పకార్యాతి రిత్యపి)
బ్రహ్మాసూర్విశ్వకేతుః స్యాత్ –
మదనః = మదింపజేయువాడు,
మన్మదః = బుద్ధిని కలియ బెట్టువాడు,
మారః = విరహి జనులను జంపు వాడు,
ప్రద్యుమ్నః = ప్రకృష్టమైన బలము గలవాడు,
మీన కేతనః = మత్స్యమును టెక్కెముగా (జెండాగా) గలవాడు,
కందర్పః = కుత్సితమైన దర్పము గలవాడు, బ్రహ్మను కూడా దర్పించిన వాడు, గర్వింప జేయు వాడు,
అనంగః = శరీరము లేని వాడు,
కామః = కోరికలకు కారణభూతుడు,
పంచ శరః = ఉన్మాదన, తాపన, శోషణ, స్తంభన, సమ్మోహనములను ఐదు శరములు గలవాడు,
స్మరః = కామినీ కాముకులను తొందర పెట్టు వాడు,
శంబరారి = శంబరుడనే రాక్షసునకు శత్రువు,
మనసిజః = మనస్సు నందు పుట్టెడు వాడు,
కుసుమేషుః = పువ్వులు బాణములుగా కలవాడు,
అనన్యజః = మనస్సు కంటే ఇతర చోట్ల పుట్టని వాడు,
పుష్పధన్వాః = పుష్పములు ధనుస్సుగా కలవాడు,
రతిపతిః = రతీదేవి భర్త,
మకరధ్వజః = ధ్వజమునందు మకరము కలవాడు,
ఆత్మభూః = మనస్సున పుట్టెడి వాడు, తనంతట తానె పుట్టువాడు,
బ్రహ్మసూః = బ్రహ్మను, తపస్సును కూడా కలత పెట్టు వాడు,
ఋష్య కెతుః = ఋష్యమను మృగమును జెండాపై ధరించిన వాడు/
విశ్వకెతుః = విశ్వ వ్యాపకమైన తేజస్సు కలవాడు.
ఈ యిరవైయొక్కటిన్ని మన్మధుని పేర్లు.
అనిరుద్ధ ఉషాపతిః
అనిరుద్ధః = పరులచేత అడ్డగించబడని వాడు,
ఉషాపతిః = బాణుని కొమరిత ఉషకు భర్త.
లక్ష్మీః పద్మాలయా పద్మా కమలా శ్రీర్హరి ప్రియా
(ఇందిరా లోకమాతా మా రమా మంగళదేవతా భార్గవీ లోక జననీ క్షీరసాగరకన్యకా)
ఈమె సర్వమును చూడగలదు కావున లక్ష్మి,
పద్మమే ఇల్లుగాకలది, పద్మమును చేతియందు ధరించునది కాబట్టి పద్మాలయాః
కమలా యనగా కమలమును చేతియందు ఉన్నది,
శ్రీః అనగా హరిని ఆశ్రయించి యుండునది,
హరిప్రియః = విష్ణు మూర్తి ప్రియురాలు,
ఇందిరాః = పరమైశ్వర్యయుక్తురాలు,
లోకమాతః, మాః, లొకజననీః = లోకములకు తల్లి,
మంగళ దేవతాః = సర్వ శుభములకు దేవత,
భార్గవీః = భృగు మహర్షి కుమార్తె,
క్షీరసాగర కన్యకాః = పాలకడలి కుమార్తె.
ఇవి పన్నెండున్ను లక్ష్మీ దేవి పేర్లు
శంఖోః లక్ష్మీపతేః పాంచజన్యః
ఈ విష్ణుమూర్తి శంఖము పాంచజన్యము (సముద్రమున తిమిర రూపుడైయున్నట్టి పంచజనుడను రాక్షసుని ఆస్థి వలన పుట్టినది.
చక్రం సుదర్శనః
భక్తులచే సుఖముగా చూడబడునట్టి (సుదర్శనః) చక్రము విష్ణుమూర్తి ఆయుధము.
కౌమొదకీ గదాః
(కుం = భూమిని, మోదయతి = సంతోషపెట్టునది) భువిని సంతోషింపజేయు గద, విష్ణుమూర్తి సంబంధమైనది.
ఖడ్గో నందకః
నందకః = దేవతలను ఆనందింప జేయు ఖడ్గం ఇది నందకము.
కౌస్తుభో మణిః (చాప శ్శార్ఙ్గ మురారేస్తు శ్రీవత్సో లాఞ్చనం మతమ్)
కౌస్తుభః = భూమిని నిలిపినది, సముద్రమందు పుట్టినది ఐన మణి - విష్ణుమూర్తి ధరించినది.
చాప శ్శార్ఙ్గః = శ్శార్ఙ్గమనెడి ధనుస్సు,
శ్రీ వత్స లాఞ్చనం = పుట్టు మచ్చ – శ్రీవత్సము.
గరుత్మాన్ గరుడ స్తార్ క్ష్యో వైనతేయః ఖగేశ్వరః
నాగాంతకో విష్ణురధః స్సుపర్ణః పన్నగాశానః
గరుత్మాన్ = రెక్కలు గలవాడు,
గరుడః = రెక్కలచే ఎగిరెడి వాడు,
తార్క్ష్యః = తృక్షుడను ముని కుమారుడు,
వైనతేయః = వినత కొమరుడు,
ఖగేశ్వరః= పక్షులకు ఈశ్వరుడు,
నాగాంతకః = సర్పములకు నాశకుడు,
విష్ణు రధః = విష్ణువునకు రధమైనవాడు,
సుపర్ణః = మంచి రెక్కలు గలవాడు,
పన్నగాశానః = సర్పములు అన్నముగా గలవాడు.
ఈ తొమ్మిదిన్నీ గరుత్మంతుడి పేర్లు.
ఈ పైన చెప్పినవి విష్ణు సంబంధమైన వాటి పేర్లు.
శంభు రీశః పశుపతి శ్శివశ్శూలీ మహేశ్వరః
ఈశ్వర శ్శర్వ ఈశాన శ్శంకర శ్చంద్ర శేఖరః
భూతేశః ఖండపరశు ర్గిరీశో గిరిశో మృడః
మృత్యుంజయః కృత్తివాసాః పినాకీ ప్రమధాదిపః
ఉగ్రః కపర్దీ శ్రీకంఠః శ్శితికంఠః కపాలభృత్,
వామదేవో మహాదేవో విరూపాక్షః స్త్రిలోచనః
కృశానురేతా స్సర్వజ్ఞో ధూర్జటీ ర్నీలలోహితః
హరః స్మర హరో భార్గ స్త్ర్యంబక స్త్రిపురాన్తకః
గంగాధరోంధకరిపుః క్రతుద్ధ్వంసీ వృషధ్వజః
వ్యోమకేశో భవో భీమః స్థాణూ రుద్ర ఉమాపతిః
(అష్టమూర్తి రహిర్బుద్న్యో మహాకాలో మహానటః)
శమ్భుః = సుఖమునిచ్చు వాడు,
ఈశః = ఐశ్వర్య యుక్తుడు
పశుపతి = పశువులనగా ప్రమధులు, వారికి ప్రభువు, పశువులనగా జీవులు వారిని సంసార బంధముల రక్షించువాడు,
శివః = బ్రహ్మానంద స్వరూపుడు, నిర్వికారుడు కనుక శమించి యుండువాడు, మనసుల యందు శయనించి యుండువాడు
శూలీ = శూలమును ఆయుధముగా కలవాడు
మహేశ్వరః = శ్రేష్టుడయిన ఈశ్వరుడు, ఐశ్వర్య యుక్తుడు
శర్వః = ప్రళయమందు భూతముల హింసించు వాడు
ఈశానః = ఐశ్వర్యము గలవాడు
శంకరః = సుఖముల గలుగజేయువాడు
చంద్ర శేఖరః = చంద్రుడు శిరోభూషణముగా గలవాడు
భూతేశః = ప్రమాద గణములకు ఈశ్వరుడు
ఖండ పరశుః = ఖండించెడు గొడ్డలి ఆయుధముగా గలవాడు
గిరీశః = కైలాసమునకు ఈశ్వరుడు
గిరిశః = కైలాసమందు శయనించు వాడు
మృడః = భక్తుల సుఖింప జేయు వాడు, తాను సుఖము గలవాడు
మృత్యుంజయః = మృత్యువును జయంచిన వాడు
కృత్తి వాసాః = చర్మమును వస్త్రముగా గలవాడు
పినాకీ = పినాకమను విల్లు ఆయుధముగా గలవాడు
ప్రమధాదిపః = ప్రమాద గణములకు అధిపుడు
ఉగ్రః = భయంకరుడు
కపర్దీ = కపర్దమను జటాజూటము కలిగిన వాడు
శ్రీకంఠః = కాలకూటమును భరించుట వలన శ్యామల వర్ణమైన కంథము గలవాడు
శితి కంఠః = నల్లని కంథము గలవాడు
కపాలభృత్ = కపాలమును భరియించిన వాడు
వామదేవః = శ్రేష్టుడైన దేవుడు, ఎడమ ప్రక్కన భార్యను ధరించిన వాడు
మహాదేవః = శ్రేష్టుడైన దేవుడు,
విరూపాక్షః = సూర్య చంద్రాగ్ని రూపమగుట వలన మూడు కన్నులు గలవాడు
త్రిలోచనః = మూడు కన్నులు గలవాడు,
కృశానురేతాః = అగ్ని రూపమైన రేతస్సు గలవాడు
సర్వజ్ఙః = సర్వము నెరింగిన వాడు
ధూర్జటి = భారమైన జడలు గలవాడు
నీల వర్ణః = బ్రహ్మ హోమము చేయునపుడు లలాటస్వేదము తేజ రూపమున అగ్నియందు బడి నీలవర్ణమై పిదప రక్త వర్ణమయ్యెను. అందుండి పుట్టిన వాడు కనుక నీల లోహితుడు , కంఠమందు నీల వర్ణము కలిగిన వాడు
హరః = ప్రళయ కాలమందు సర్వమును హరించు వాడు, భక్తుల పీడను హరించు వాడు
స్మరహరః = మన్మధుని సంహరించిన వాడు
భర్గః = కామ కాలాదులను, కాలపాకమును బొందించిన వాడు
త్ర్యంబకః = మూడు కన్నుల గలవాడు, మూడు లోకములకు తండ్రి,
త్రిపురాంతకః = త్రిపురములకు నాశకుడు
గంగాధరః = గంగను ధరించిన వాడు
అంధకస్య రిపుః = అంధకాసురునికి శత్రువు
క్రతు ద్వంసీ = దక్ష యజ్ఞమును చెరిచిన వాడు
వృషధ్వజః = వృషభము ధ్వజముగా గలవాడు
వ్యోమకేశః = ఆకాశమున నిండియున్న తలవెంట్రుకలు గలవాడు
భవః = అంతటయు తానై యున్నవాడు
భీమః = ముల్లోకముల భయకంపితుల జేయు వాడు
స్థ్హాణుః = ప్రలయమందు యుండు వాడు
రుద్రః = శత్రువులను దుఃఖపెట్టు వాడు (ఒకానొకప్పుడు బ్రహ్మ వలన జననమొంది దుఃఖించెనుగనుక రుద్రుడని పురాణ ప్రసిద్ది), దుఃఖమును పోగొట్టువాడు
ఉమాపతిః = పార్వతీ దేవికి భర్త ఇవి నలభై ఎనిమిదిన్నీ శివుని పేర్లు.
కపర్దస్య జటాజూటః
ఈ శివుని యొక్క జటాజూటము కపర్దమని చెప్పబడుచున్నది.
పినాకో జగవం ధనుః
త్రిపుర దహన కాలమందు శరజ్వాలల చేత (పిహితవాన్) స్వర్గమును కప్పినది కనుక పినాకము,
అజగవః = అజగవముయొక్క ఆస్థి విశేషము
ఇవి శివుని వింటి పేర్లు.
ప్రమధాః స్యుః పారిషదాః
ప్రమధాః = శత్రువులను మధించువారు,
పారిషదాః = సభ యందు సాధువులు – వీరు చండీశ్వర, నందీశ్వర, భృంగి, మహా కాలాది ప్రభృతులు.
వీరు ప్రమధ గణములు.
(బ్రాహ్మీ మాహేశ్వరీ చైవ కౌమారీ వైష్ణవీ తథా వారాహీ చైవ చేంద్రాణీ చాముండా సప్తమాతరః) వీరందరూ సప్త మాతృకలు, శివునికి పరిచర్య చేయువారు. వీరు బ్రాహ్మి, మాహేశ్వరి, కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి, ఇంద్రాణి, చాముండ.
విభూతి ర్భూతి రైశ్వర్య మణిమాదిక మష్టధా
(అణిమా మహిమాచైవ గరిమా లఘిమా తథా ప్రాప్తిః ప్రాకామ్య మీశత్వం వశిత్వం చాష్టభూతయః)
విభూతి = విశేషముగా గలుగునట్టిది,
ఐశ్వర్య = ఈశ్వర భావము, ఆ ఐశ్వర్యము ఆణిమాది భేదము చేత ఎనిమిది విధములు – ఆణిమా = సూక్షత్వము, మహిమా = మహత్తులు గలిగి యుండుట, గరిమా = గురుత్వము అనగా బెద్దయగుట, లఘిమా = లుఘుత్వము అనగా చిన్నది యగుట, ప్రాప్తిః =ఇష్ట ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య = సంచార శక్తి ఈశత్వమ్ = సర్వాతిశయం, వశిత్వం = స్వాధీనేన్ద్రియత్వం. ఇవి అష్టైశ్వర్యములు.
ఉమా కాత్యాయనీ గౌరీ కాళీ హైమవతీశ్వరీ
శివా భవానీ రుద్రాణీ శర్వాణీ సర్వమంగళా
అపర్ణా పార్వతీ దుర్గా మృడానీ చండికాంబికా
(ఆర్యా దాక్షాయణీ చైవ గిరిజా మేనకాత్మజా)
ఉమా = (ఉ = ఓ బిడ్డా మా = వలదు) తల్లిచే తపస్సువలన నిషేధింప బడినది, రక్షణ ఇచ్చునట్టిది.
కాత్యాయనీ = మోక్షములెన్ని అని విచారించినట్టి కత్యాయన ఋషి గోత్రమున బుట్టినది.
గౌరీ = గౌర వర్ణము కలిగినట్టిది (తెల్లని ఛాయ గలది)
కాళీ = నీల వర్ణము గలది
హైమవతీ = హిమవంతుని కుమార్తె,
ఈశ్వరీ = ఈశ్వరుని పత్ని
శివా = శుభము గలది, శివుని భార్య
భవానీ = భవుని భార్య
రుద్రాణీ = రుద్రుని ఇల్లాలు
శర్వాణీ = శర్వుని భార్య
సర్వ మంగళా =సమస్తమైన శుభములు గలది
అపర్ణా = పర్ణములు గూడ భుజింపక తపమొనర్చినది
పార్వతీ = పర్వతుని కూతురు
దుర్గా = కష్టముచే ఎరుంగ గలిగినది, వనాది దుర్గములు స్థానముగా కలది
మృడానీ = మృడుని భార్య
చండికా = చండాసురుని చంపినది, కోపము గలది
అంబికా = లోకములకు తల్లి, సమస్తలోకములను జనింపజేయునది
(ఆర్యా = శ్రేష్టురాలు , దాక్షాయణీ = దక్షుని కూతురు, గిరిజా = పర్వతము వలన పుట్టినది, మేనకాత్మజా = మేనకా దేవి కూతురు)
ఈ ఇరవైయెకటిన్నీపార్వతీ దేవి పేర్లు.
వినాయకో విఘ్న రాజః ద్వైమాతుర గణాదిపః
అప్యేక దంత హేరంబ లంబోదర గజాననాః
వినాయకః = దుష్టులను, విఘ్నములను శిక్షించువాడు, స్వతంత్రుడౌటవలన తనకు ఇతర ప్రభువు లేనివాడు విఘ్నరాజః = విఘ్నములకు రాజు
ద్వైమాతురః = ఇద్దరు తల్లులు గలవాడు (గంగా, పార్వతి లకు యితడు కుమారుడు)
గణాధిపః = ప్రమధాది గణములకు నాయకుడు
ఎకదంతః = కుమారస్వామిచే ఒక దంతము పెరికివేయ బడెను కనుక ఏకదంతుడు
హేరంభః = రుద్రుని యెద్దనుండువాడు, భక్తులను వృద్ధి పొందించువాడు
లంబోదరః = వ్రేలెడి బొజ్జ గలవాడు
గజాననః = ఏనుగు మొగము వంటి మొగము గలవాడు.
ఈ ఎనిమిదిన్నీ వినాయకుని పేర్లు
కార్తికేయో మహాసేన శ్శరజన్మా షడాననః
పార్వతీ నందన స్కన్ద స్సేనానీ రగ్ని భూర్గుహః
బాహులేయక స్తారకజి ద్విశ్శాఖ శ్శిఖి వాహనః
షాణ్మాతురః శ్శక్తిధరః కుమారః క్రౌంచ ధారణః
(భృంగీ భృంగిరిట స్తుండి నందినౌ నందికేశ్వరే
కర్మ మోటీ తు చాముండా చర్మ ముండా తు చర్చికా)
కార్తికేయః = షట్కృత్తికల కుమారుడు,
మహాసేనః = గొప్ప సేన గలవాడు
శరజన్మాః = ఱెల్లు నందు జన్మించిన వాడు, ఉదకమందు జన్మించిన వాడు
షడాననః = షట్కృత్తికల స్తన్య పానము చేయుటకై ఆరు మొగములు ధరించిన వాడు
పార్వతీ నందనః = పార్వతీ దేవి కుమారుడు
స్కంధః = శతృవులను శోషింపజేయువాడు, శివుని రేతస్సుచే జనించిన వాడు
సెనానీః = దేవసేనను నడిపించు వాడు
అగ్నిభూః = అగ్ని వలన బుట్టిన వాడు
గుహః = తన సేనలను రక్షించుకొనువాడు
బాహులేయః = కృత్తికల కొడుకు
తారకజిత్ = తారకాసురుని జయించిన వాడు
విశాఖః = విశాఖా నక్షత్రమున జన్మించిన వాడు, పక్షియైన నెమలిపై తిరుగువాడు
శిఖివాహనః = నెమలి వాహనముగాగలవాడు
షణ్మాతురః = ఆరుగురు తల్లులు గలవాడు
శక్తిధరః = శక్తి యను ఆయుధము గలవాడు
కుమారః = ఎల్లపుడు బాలుడుగా కనబడు వాడు, కుత్సితులను సంహరించువాడు, భువియండు మన్మధునివలె అందమైన వాడు, ఎల్లపుడును బ్రహ్మచారి
క్రౌంచ ధారణః = క్రౌంచ పర్వతమును ఉక్కళించినవాడు
ఇవి పదిహేడున్నూ కుమార స్వామి పేర్లు
(భృంగి, భృంగిరటి, తుండీ, నంది యన్నవి నందీశ్వరుని పేర్లు మరియు కర్మమోటి, చాముండా, చర్మ ముండా, చర్చిక అన్నవారు శివ పరిచారికల పేర్లు)
ఇంద్రో మరుత్వా న్మఘవా బిడౌజాః పాక శాసనః
వృద్ధశ్రవాః సునాసీరః పురుహూతః పురందరః
జిష్ణు ర్లేఖర్షభశ్శక్ర శ్షతమన్యు ర్దివస్సతిః
సుత్రామా గోత్రభి ద్వజ్రీ వాసవో వృత్రహా
వృషా వాస్తోష్పతి స్సురపతి ర్బలారాతి శ్శచీపతిః
జంభ భేదీ హరిహయ స్స్వారాణ్ణముచిసూదనః
సంక్రన్దనో దుశ్చ్యవనస్తురాషాణ్మేఘ వాహనః
(ప్రాచీన బర్హిరహిహా పృతనాషాట్పులోమజిత్)
ఆఖండలః సహస్రాక్ష ఋభుక్షాః –
ఇంద్రః = పరమ ఐశ్వర్య యక్తుడు
మరుత్వాః = దేవతలు గలవాడు
మఘవాః = పూజింపబడువాడు, యాగము గలవాడు
బిడౌజాః =వ్యాపన శీలమైన తేజస్సు గలవాడు, శత్రువులను ఆక్రోశింపజేయునట్టి తేజస్సు గలవాడు
పాకశాసనః = వృత్రాసురుని సోదరుడైన పాకాసురుని జంపినవాడు, గర్భమును శిక్షించినవాడు
వృద్ధశ్రవాః = ప్రవృద్ధమైన కీర్తి కలిగిన వాడు, వృద్ధులచే వినబడు వాడు, వృద్దులైన బృహస్పత్యాదుల వలన హితము వినువాడు,
సువసీరః = శ్రేష్టమైన సేనాగ్ర భాగము గలవాడు
శునాస్సీరాః = ఎవని చేత నాగేళ్ళు సమృద్దములగుచున్నవో అతడు, వాయు సూర్యులు గలవాడు
పురుహూతః = యజ్ఞములందు ప్రచురమైన పిలుపు గలవాడు, యజ్ఞములందు మిక్కిలి పిలువబడువాడు, పురువు అనెడు రాక్షసుని చంపినావాడు
పురందరః = శత్రువుల పురములను వ్రక్కళించిన వాడు
జిష్ణుః = జయించు శీలముగలవాడు
లేఖర్షభః = దేవతలలో శ్రేష్ఠుడు
శక్రః = దుష్టులపై జయమునందు శక్తుడు
శతమన్యుః = నూరు క్రతువులు గలవాడు
దివస్పతిః = దేవతలకు ప్రభువు
సుత్రామా = లోకములను మెండుగా రక్షించువాడు
గోత్రభిత్ = పర్వతములను భేదించిన వాడు
వజ్రీ = వజ్రాయుధము గలవాడు
వాసవః = రత్నములు గలవాడు
వృత్రహా = వృత్రాసురుని చంపిన వాడు
వృషాః = వర్షించువాడు
వాస్తోష్పతి = గృహ, క్షేత్రాదులకు అదిదేవత
సురపతి = దేవతలకు ప్రభువు
బలారాతిః = బలాసురునికి శత్రువు
శచీపతిః = శచీదేవి భర్త
జంభభేదీ = జంభాసురుని భేదించిన వాడు,
హరిహయః = పచ్చని గుర్రములు గలవాడు
స్వరాట్ = స్వర్గమునందు ప్రకాశించు వాడు
నముచి సూదనః = నముచి యను రాక్షసుని హింసించినవాడు
సంక్రందనః = శత్రువుల మొరపెట్టించువాడు
దుష్చ్యవనః = తన వజ్రాయుధమునకు సాధ్యము కాని చ్యవనముని గలవాడు(చ్యవన ముని తన వృద్ధత్వమును అశ్వనీ దేవతలచే బాపుకొని వారలకు కృతజ్ఞతా పూర్వకముగా యజ్ఞ భాగములు కల్పించినప్పుడు ఇంద్రుడు కుపితుడై ఆయనపై వజ్రాయుధము నెత్తగా ఆ ఋషిప్రభావముచే స్తబ్ధబాహుడయ్యెనని పురాణ గాధ)
తుషారాట్ = శత్రువుల వేగమును సహించు వాడు
మేఘ వాహనః = గజ రూపమైన మేఘములు వాహనముగా గలవాడు, మేఘములయందు ప్రవేశించి వర్షించు వాడు
అఖండలః = శత్రువులను ఖండించు వాడు
సహస్రాక్షః = వేయి కన్నులు గలవాడు
ఋభుక్షాః = దేవతలను పనియందు ప్రేరేపించు వాడు
ఈ ముప్పై ఐదున్నూ ఇంద్త్రుని పేర్లు
పులోమజా శచీంద్రాణీ
పులోమజా = పులోముడను ముని వలన బుట్టినది
శచీ = హంసవంటి నడక గలిగినది
ఇంద్రాణి = ఇంద్రుని భార్య
ఈ మూడున్ను శచీ దేవి పేర్లు
నగరీ త్వమరావతీ
దేవతలు ఇందు నివసింతురు కనుక ఇంద్ర నగరి అమరావతి యని పేరునందినది
హయ ఉచ్చైశ్రవాః
ఉచ్చైశ్రవాః = ఉన్నతమైన చెవులు గలది, ఉన్నతమైన కీర్తి కల్గినది ఇంద్రాశ్వము ఉచ్చైశ్రవమని పిలువబడును
సూతో మాతలిః
మాతలిః = కర్మములయండు మతములను గ్రహించినవాడు మతలుడు ఇతని కుమారుడు మాతలి. ఇంద్రుని సారధి మాతలి
నందనం వనం
నందనం = ఆనందము కలుగజేయునది ఇంద్రుని వనము నందన వనము
స్యాత్ ప్రాసాదో వైజయంతః
వైజయంతః = ప్రశస్తమైన ధ్వజములు కలది ఇంద్రుని మేడ వైజయంతము
జయంతః పాకశాసనిః
జయంతః = శత్రువుల జయించువాడు
పాకశాసని = పాకశాసనుని కుమారుడు
ఇవి రెండున్ను ఇంద్రుని కుమారుడు జయంతుని పేర్లు
ఐరావతో భ్రమాతం గైరావణాభ్రము వల్లభాః
ఐరావతః = ఇరములనగా జలములు అవి గలవాడు సముద్రుడు అందు పుట్టినది ఐరావతము
అభ్రమాతంగః = ఆకాశామునందు ఉండెడి ఏనుగు, మేఘ స్వరూపమైన ఏనుగు
ఐరావణః = ఇరావణమనునది కల్లు గల వనము- అందు పుట్టినది
అభ్రమువల్లభః = అభ్రమవనే ఆడ ఏనుగుకు పతి
ఇవి నాలుగున్ను ఇంద్రుని ఏనుగు పేర్లు
హ్రాదినీ వజ్ర మస్త్రీస్యా త్కులిశం భిదురం పవిః
శతకోటి స్స్వరుశ్శంభో దంభోళి రశనిర్ద్వయోః
హ్రాదినీ = మ్రోయుచుండినట్టిది
వజ్రం = అడ్డు లేనట్టిది
కులిశం = కీర్తిని వృద్ది పొందించునది, పర్వతముల రెక్కలను చేదించి వాటిని స్వల్పముగా చేయునది
భిదురం =శత్రు సైన్యములను భేదించునట్టిది
పవిః = వైర శుద్ధి (పగ తీర్చుకొనుట) చేయునట్టిది
శతకోటిః = నూరు అంచులు గలది
స్వరుః = మ్రోగునట్టిది, శత్రువులను దహింపజేయునట్టిది(అరుస్సులనగా అంచులు)
శంభః = శుభము కలిగినట్టిది, శత్రువులను అణచునట్టిది
దంభోళిః = ఆటోపము(వైభవము)వలననే చంపునట్టిది, శత్రువులను దుఃఖపెట్టునది
అశనిః = ముల్లోకము దీనిచే భుజింపబడుచున్నవి
ఇవి పదిన్నీ వజ్రాయుధము పేర్లు
వ్యోమయానం విమానో ఽ స్త్రీ
వ్యోమయానం = దేవతలకు ఆకాశగమనాము దేనివలన కలుగుచున్నదో అది
విమానః =గమనములో పక్షితో సాదృశము గలది
ఇవి రెండున్నూ దేవ రధము పేర్లు
నారదాద్యా స్సురర్షయః
నారదా = కలహప్రియుడగుట చేసి నర సమూహమును భేదించువాడు, మనుష్యులకు ధర్మమును ఉపదేశించువాడు ఈయన, తుంబుర, భరతాదులు దేవర్షులు
స్యాత్సుధర్మా దేవసభాః
సుధర్మాః మంచి ధర్మము గలది,
దేవసభాః = ఇందు దేవతలు ప్రకాశింతురు కనుక దేవ సభ
ఇవి రెండున్ను దేవసభ పేర్లు
పేయూష మమృతం సుధా
పేయూషః = పానము జేయబడునది
అమృతం = దీనిని పానము చేయుట వలన మృతులు కారు
సుధాః = సుఖముగా పానము జేయబడునది
మందాకినీ వియద్గంగా స్వర్ణదీ సురదీర్ఘికా
మందాకినీ = మెల్లగా కుటిల గమనముచే బోవునది
వియద్గంగా = ఆకసమున నుండెడు గంగ
స్వర్ణదీ = స్వర్గమున నుండెడు నది
సుర దీర్ఘికా = సురల యొక్క నడబావి
ఇవి నాల్గున్నూ గంగ పేర్లు
మేరు స్సుమేరు ర్హేమాద్రీ రత్నసానుస్సురాలయః
మేరుః = అసురులను హింసించునది, శిఖరములచే నక్షత్రాదుల వహించునది
సుమేరుః = మేరు శబ్దమునకు అర్ధమే సుమేరునకు కూడా,
హేమాద్రీ = బంగారుశిఖరముగలది
రత్నసానుః = రత్నమయములైన చరులు గలది
సురాలయః = సుఉరాలకు స్థానమైనది
ఇవి ఐదున్నూమేరు పర్వతము పేర్లు
పం చైతే దేవతరవోమందారః పారిజాతకః
సంతానః కల్పవృక్షస్య పుంసి వా హరిం చందనం
మందారః = సంతోషము కలుగ జేయునది, స్తోత్రము చేయబడునది
పారిజాతకః = సముద్రమునందు పుట్టినది
సంతానః = లెస్సగా కోరికలు దీర్చునది
కల్పవృక్షః = వాంఛిత ఫలములనిచ్చు వృక్షము
హరిచందనం = ఇంద్రుని సంతోషింపజేయునట్టిది
ఈ ఐదున్నూ దేవ వృక్షముల పేర్లు
సనత్కుమారో వైదాత్రః (సనాతనుడు బ్రహ్మ)
సనత్కుమారః = బ్రహ్మ యొక్క కుమారుడు, ఎల్లపుడు కుమారావస్థ యందుండువాడు
వైదాత్రః = విధాత పుత్రుడు
స్వర్వైద్యౌః వశ్వనీ సుతౌః నాసత్యా వశ్వినౌ దస్రా
వాశ్వినేయౌ చ తా వుభౌః
స్వర్ వైద్యౌః =స్వర్గమునందుండువైద్యులు, సూర్యుని భార్యయును, అశ్వ రూపము దాల్చిన సంజ్ఞాదేవికి కుమారులు
నాసత్యౌః = అసత్యము లేనివారు,
అశ్వినౌః = ఆశ్వరూపమున ఉన్న సంజ్ఞా దేవికి పుట్టినవారు, అశ్వినీ నక్షత్రమున బుట్టిన వారు, అశ్వములు గలవారు
దస్రః = రోగములను క్షయింపజేయువారు
ఆశ్వినేయౌః = అశ్విని దేవి కుమారులు వీరు కవలలు
స్త్రియాం బహుష్యప్సరస స్స్వర్వేశ్యా ఉర్వశీ ముఖాః
(ఊర్వశీ మేనకా రంభా ఘృతాచీ చ తిలోత్తమా)
అప్సరసః = నీటియందు పుట్టిన వారు, అందరినీ ధైర్యము చేత స్ఖలింప జేయువారు, పుణ్యము చేసినవారిచే పొంద బడెడు వారు
స్త్రియాం = స్త్రీ లింగమందు,
బహుషుః = బహు వచనమందే ఈ ప్రయోగ నియమము
స్వర్ వేశ్యాః = స్వర్గమందలి వేశ్యలు
ఉర్వశీ = మిక్కిలి ప్రకాశించునది, విష్ణువు తొడలయందు ఉన్నది, విష్ణుమూర్తి తొడలయందు పుట్టినది ఊర్వశీ, మేనక, రంభ, ఘృతాచి, తిలోత్తమ ఆది గలవారు అప్సరసలు.
హాహాహూహూశ్చైవ మాద్యా గంధర్వాస్త్రి దివౌకసం
హాహాహూహూ = గానము చేయునపుడు హా యనీ హూ యనీ శబ్దమును పలికెడు వాడు హాహాహూహూ మొదలగువారు దేవగంధర్వులు, (గంధర్వాః = గానము ధర్మముగా గలవారు)
అగ్నిర్వైశ్వానరో వహ్నిర్వీతి హోత్రో ధనంజయః
కృపీటయోనిర్జ్వలనో జాతవేదాస్తసూనపాత్
బర్హిశ్శుష్మా కృష్ణవర్త్మా శోచిష్కేశ ఉషద్బుదః
ఆశ్రయాశో బృహద్భానుః కృశనుః పావకో ఽ నలః
లోహితాశ్వో వాయుసఖి శ్శిఖావా నాశుశుక్షణిః
హిరణ్యరేతా హుతభుగ్దహనో హవ్యవాహనః
సప్తార్చిర్దమునా శ్శుక్ర శ్చిత్రభాను ర్విభావసుః
శుచి రప్పిత్తమ్ –
అగ్నిః = ఊర్ధ్వముగానైననూ కుటిలముగా జ్వలించువాడు
వైశ్వానరః = విశ్వానరుడను ఋషికి కొడుకు
వహ్నిః = హవిస్సులను దేవతలకు చేర్చువాడు
వీతిహోత్రః = వీతియనగా అశనము, హోత్రమనగా హవిస్సు అనగా ఆ ఆశనమే హవిస్సుగా స్వీకరించువాడు, హవిస్సులను గుర్రమువలె మోసుకునిపోయి దేవతలుకు ఇచ్చువాడు, అశ్వమేధము నందు గుర్రములు హవిస్సుగా గలవాడు
ధనంజయః = ధనమును జయించువాడు
కృపీట యోనిః = కృపీటకమనగా ఉదకము, ఉదకమునకు కారణ స్థానమైనవాడు, ఉదకమునకు ఉత్పత్తి స్థానము జ్వలనః = జ్వలించువాడు
జాతవేదాః = ఇతని వలన వేదములు, పుట్టిన దేహములన్నిటిలోను గలవాడు, పుట్టిన శుభాశుభములను ఎరిగిన వాడు, ఈయన వలన హిరణ్యము పుట్టినది
తనూనపాత్ = శరీరమును నిలుపువాడు, ఇంధనము లేనిచో తనను తాను రక్షించుకొనలేని వాడు
బర్హిః = ఆజ్యాదులచేత వృద్ది పొందువాడు
శుష్మాః = ఉదకమును శోశింప జేయువాడు
బర్హిశ్శుష్మాః = దర్భలు బలముగా గలవాడు
కృష్ణ వర్త్మానః = నల్లని జాడగలవాడు
శోచిష్కేశః = శోచిస్సులనగా జ్వాలలు, అవి కేశములుగా గలవాడు
ఉషద్బుదః = ప్రభాతకాలమందు జ్వలించువాడు
ఆశ్రయాశోః = తనకు ఆశ్రయమిచ్చిన వాటిని భక్షించువాడు
బృహద్భానుః = అధికములైన కిరణములు గలవాడు
కృశానుః = తనను అంటినదానిని కృశింపజేయువాడు, తాను కృశించిననూ వృద్ది పొందువాడు
పావకః = పవిత్రము జేయు వాడు
అనలః = ఇతనిచేత లోకములు జీవించుచున్నవి, కాష్టాదులచేత చాలుననుట లేని వాడు
లోహితాశ్వః = ఎర్రని గుర్రములు గలవాడు
వాయు సఖః = వాయువుకు స్నేహితుడు, వాయువు సఖుడుగా గలవాడు
శిఖావాః = జ్వాలలు గలవాడు
శుశుక్షణిః = అంతటా శోషింపజేయ నిచ్చ గలవాడు, త్వరగా శోషింప జేయనిచ్చ గలవాడు
హిరణ్య రేతాః = హిరణ్యమే రేతస్సుగా గలవాడు
హుతభుక్కు = హుతమును భుజించువాడు
దహనః = దహించువాడు
హవ్యవాహనః = హవిస్సును వహించువాడు, హవ్య విషయమై ప్రయత్నించువాడు
సప్తార్చిః = జిహ్వ రూపములైన కాళి, కరాళి మొదలైన ఏడు జ్వాలలు గలవాడు ( వీరు కాళి, కరాళి, మనోజవా, ధూమ వర్ణా, స్ఫులింగినీ, విశ్వపద)
దమునాః = గ్లానిని పొందించు వాడు
శుక్రః = శోకింపజేయువాడు, తేజస్సు గలవాడు, శత్రువులకు దుఃఖమునిచ్చు వాడు, రుద్రుని రేతస్సు ఇతనియందు గలదు
చిత్రభానుః = అనేక కాంతులు గల జిహ్వరూపములైన కిరణములు గలవాడు
విభావసుః = కాంతి ధనముగా గలవాడు
శుచిః = దుఃఖింపజేయువాడు, శుచియైనవాడు
అప్పిత్తం = జలమును పిత్తము వాలే శోషింపజేయువాడు
ఇవి ముప్పై నాలుగున్నూ అగ్ని పేర్లు
ఔర్వస్తు బాడబో బడబానలః
ఔర్వః = ఔర్వుడను మునికి కొడుకు, హింసించునది బాడబః = బడబ యనగా ఆడు గుఱ్ఱము, దాని ముఖమునందుండునది బాడబము మరియు బడబానలము ఈ మూడున్ను బడబానలము పేర్లు
వహ్నేర్ధ్వయో ర్జ్వాలకీలా వర్చిర్హేతి శ్శిఖాస్త్రియాం
జ్వాలః = జ్వలించునది
కీలః = పక్ష్యాదుల గతిని నిరోధించునది
అర్చిః = అర్చింప బడునది
హేతిః = అటు ఇటు చలించునది లేక వృద్ది పొందునది, హింసించునది
శిఖాః = వ్యాపించునది ఇచ్చట అర్చిర్హేతి శిఖా మూడున్ను స్త్రీలింగమని చెప్పియున్నాడు,
ఈ అయిదున్ను అగ్ని జ్వాలల పేర్లు
త్రిషు స్ఫులింగో ఽ గ్నికణః
స్ఫులింగః = చలించునది
అగ్ని కణః = అగ్ని యొక్క లేశము
ఇవి రెండున్ను మిణుగురుల పేర్లు
సంతాప స్సంజ్వర స్సమౌః
సంతాపః = మిక్కిలి తాపము కలిగించునది
సంజ్వరః = మిక్కిలి పీడించునది
ఈ రెండున్ను వేడిమి పేర్లు
(ఉల్కాస్యా న్నిర్గత జ్వాలా భూతిర్భసిత భస్మనీ
క్షారో రక్షాచ దావస్తు దవో వనహుతాశానః)
ఉల్క అన్నది మంట లేని నిప్పు,
నిర్గతజ్వాల, భూతి, భసిత, భస్మ, క్షార, మరియు రక్షా అనునవి బూడిద పేర్లు,
దావ, దవ అనునవి కార్చిచ్చు పేర్లు
ధర్మరాజః పితృపతి స్స్మవర్తీ పరేతరాట్
కృతాంతో యమునా భ్రాతా శమనో యమరాడ్యమః
కాలో డణ్డధరః శ్రాద్ధదేవో వైవస్వతోంతకః
ధర్మరాజః = అపరాధమునకు తగినట్లు శిక్షించుట చేత ధర్మమునకు రాజు
పితృపతిః = పితృదేవతలైన కావ్యవాహనాదులకు పతి
సమవర్తీ = పక్షపాతము లేక అందరియందు సమముగా వర్తించు స్వభావము గలవాడు
పరేతరాట్ = పరేతులనగా మృతి చెందినవారు - వారికి ప్రభువు
కృతాన్తః = ఇతనిచే వినాశనము చేయబడును
యమునా భ్రాతా = యమునా నదికి తోడ బుట్టిన వాడు
శమనః = ప్రాణులను శమింపజేయు వాడు
యమరాట్ = ఇతనికి కింకరులైన మృత్యువు మొదలైనవారు ప్రజల నియమించు వారు, వారికి ప్రభువు
యమః = దండించు వాడు, యమునకు కవలగా పుట్టినవాడు
కాలః = ధర్మాధర్మములను, ఆయువునైనను లెక్కబెట్టు వాడు
దండధరః = కాలదండమనెడి దండమును ధరించినవాడు
శ్రాద్ధదేవః = పితృకర్మమునకు దేవుడు
వైవస్వతః = సూర్యుని కుమారుడు
అంతః = నాశము జేయువాడు
ఈ పదునాలుగున్నూ యముని పేర్లు
రాక్షసః కౌణపః క్రవ్యాత్ర్కవ్యవాదో ఽ సవా ఆశరః
రాత్రించరో రాత్రిచరః కర్బురో నికషాత్మజః
యాతుధానః పుణ్యజనో నైరృతొ యాతు రక్షసీ
రాక్షసః = రక్షస్సే రాక్షసుడు
కౌణపః =కుణపమనగా శవము, దానిని భక్షించువాడు,
దక్షిణ పశ్చిమ మూలను (కోణమును) రక్షించువాడు
క్రవ్యాత్ = క్రవ్యమనగా మాంసము, దానిని భక్షించువాడు కనుక క్రవ్యాత్తు,
క్రవ్యాదోసవః = రక్తమును పానము చేయువాడు, మాంసమును పచనము చేయక భక్షించు వాడు, నెత్తురు ద్రావువాడు, హింసించువాడు
అసురః = ప్రాణములను అపహరించువాడు
రాత్రించరో, రాత్రిచరః = రాత్రియందు చరించువాడు, భక్షించ్చువాడు కనుక రాత్రించరుడును, రాత్రిచరుడును
కర్బురః = చిత్రమైన వర్ణము గలవాడు
నికషాత్మజః = నికష అను రాక్షస స్త్రీ కుమారుడు
యాతుధానః = యాతువనెడు నామము ధరించిన వాడు
పుణ్యజనః = విరుద్ధ లక్షణముల చేత పుణ్యము గలవాడు
నైరృతః = నిరృతి అను దిక్పాలకుని కొడుకు
యాతు = వ్యధ పెట్టెడివాడు
రక్షసః = తన ప్రాణములను రక్షించుకొనువాడు, ఇతనిచేత విదిక్కు రక్షింప బడుచున్నది
ఇవి పదిహేనున్ను నిరృతి పేర్లు
ప్రచేతా వరుణః పాశీ యాదసాంపతి రప్సతిః
ప్రచేతాః = మంచి మనస్సు గలవాడు
వరుణః = జనులు ఇతనిని వరములడుగుదురు కనుక వరుణుడు
పాశీః = పాశము చేత శత్రువులను కట్టువాడు
యాదసాంపతిః = యదస్సులనగా జలజంతువులు, వాటికి పతి
అప్పతిః = అప్పు అనగా జలము, దానికి పతి.
ఈ అయిదున్నూ వరుణుడి పేర్లు
శ్వశనః స్పర్శనో వ్వాయు ర్మాత రిశ్వా సదాగతిః
వృషదశ్వో గంధవహో గంధవాహాని లాశుగాః
సమీర మారుత మరు జగత్ప్రాణ సమీరణాః
సభాస్వ ద్వాత పవన పవమాన ప్రభంజనాః
(ప్రకంపన శ్చాతిబలో ఝంఝావాత స్సవృష్టికః)
శ్వసనః = ఇతనిచేత ప్రాణులు బ్రతుకుచున్నవి
స్పర్శనోః = స్పృశించు వాడు
వాయుః = విసరెడువాడు
మాతరిశ్వాః = ఆకాశామునందు వృద్ది పొందువాడు
సదాగతిః = సర్వదా సంచరించు వాడు
వృషద్వశః =వృషత్ అను మృగము వాహనముగా గలవాడు, జల బిందువులు వాహనముగా గలవాడు
గంధవహో గంధ వాహో = గంధమును వహించువాడు,
అనిలః = ఇతనిచేత ప్రాణులు బ్రతుకుదురు,
ఆశుగః = శీఘ్రముగా పోయెడువాడు
సమీరః = లెస్సగా సంచరించువాడు
మరుత్ = యితడు కుపితుడైన లోకము మృతి చెందును
జగత్ప్రాణః = జగత్తుకు ప్రాణమైన వాడు
సమీరణః = లెస్సగా సంచరించు స్వభావముగలవాడు
నభస్వః = ఆకాశము ఉత్పత్తి స్థానముగా గలవాడు
వాతః = వీచుచుండెడివాడు
పవనః = పవిత్రము చేయువాడు కనుక పవనుడు,పవమానుడున్ను , సంచరించు వాడు
ప్రభంజనః = వృక్ష శాఖాదులను విరుగగొట్టు వాడు
ఈ ఇరవయ్యిన్నీ వాయువు పేర్లు
ప్రాణో ఽ పాన స్సమాన శ్చోదాన వ్యానౌచ వాయవః
(హృది ప్రాణో గుదే ఽ పాన స్సమానో నాభిసంస్థితః
ఉదానః కంఠ దేశశ్చో వ్యాన స్సర్వశరీరగః
నాగశ్చ కూర్మః కృకరో దేవదత్తో ధనఞ్జయః
వాగ్ద్వారే నాగ అఖ్యాతః కూర్మ ఉన్మీలనే
స్మృతః కృకరాచ్చ క్షుతం జ్ఞేయం దేవదత్తా ద్విజృంభణం
న జహాతి మృతం వాపి సర్వవ్యాపీ ధనంజయః )
శరీరస్తా ఇమే –
ప్రాణః = ప్రకర్షముగా శ్వాసాదులను బయటకు వెడలించునది
అపానః = వీని మూలముగా విణ్మూతరములు అధోముఖులై ప్రాణులు జీవించుచున్నవి
సమానః = దీని చేత లెస్సగా బ్రతుకుదురు, దేహమంతట నెత్తురు మొదలైన వాని బొందించునది
ఉదానః = మాటలాడుట మొదలైన సామర్ధ్యము కలుగజేయును కనుక ఊర్ధ్వ ప్రదేశంబున దీనిచేత బ్రతుకుదురు, శబ్దాదులను ఊర్ధ్వమునకు తెచ్చునట్టిది
వ్యానః = శరీరమంతటను వ్యాపించి యుండునది
ఇమేః = ఇవి యన్నియు
శరీరస్థాః = శరీరమునందుండెడి వాయువుల పేర్లు
ప్రాణము హృదయమునందుండి గర్భమున అన్నాదులయందు ప్రవేశింపజేయుచుండును, అపానము గుద స్థానముననుండి విణ్మూత్ర రేతస్సులను అధోముఖంబు నొందించును, సమానము నాభి ప్రదేశమునందుండి అన్నాదుల జీర్ణమునొందించును, ఉదానము కంథము నందుండి భాషణాదుల బుట్టించును, వ్యానము సర్వ శరీరమునందుండి స్వేదా సృజ్ని మేషాదుల బుట్టించును.
రంహ స్తరసీ తు రయః స్యదః జవః
రంహః = దీని చేత జనము గమన యుక్తమగును
తరః = దీనిచేత జనులు తరించుచున్నారు
రయః = దీని చేత జనము గమన యుక్తమగును
స్యదః = దీని చేత గమన యుక్తమగును
జవః = దీని చేత జనము పరుగిడును
ఇవి ఐదున్ను గమన వేగము పేర్లు
అథః శీఘ్రం త్వరితం లఘు క్షిప్రా మరంద్రుతమ్
సత్వరం చపలం తూర్ణ మవిలంబిత మాశు చ
శీఘ్రం = శయనమును హరించునది (శయనం జిఘ్రతి హరతీతి శీఘ్రం), దీనిచేత వ్యాపింతురు
త్వరితం = దీనిచేత సంభ్రమింతురు
లఘుః = దీనిచేత లంఘింతురు
క్షిప్రః = దీనిచేత ప్రేరేపింపబడుదురు
గతౌః = దీనిచేత నడతురు
సత్వరం = త్వరతో గూడినది
చపలం = దీనితో జనము చపలమౌను
తూర్ణం = దీనిచేత జనము త్వరితమగుదురు
అవిలంబితం = దీనిచేత విలంబము (ఆలస్యము) కాకుండును
ఆశుః = దీనిచేత వ్యాపింతురు
ఇవి పదియున్నూ తొందర యొక్క పేర్లు
సత తానార తాశ్రాన్తసన్త తావిర తానిశమ్
ని త్యానవర తాజస్రమపి
సతతం = దీని చేత విస్తరింపబడుచున్నది
అనాతరం = తెఱపి లేనిది
అశ్రాంతం = దీని యందు విశ్రాంతి లేదు, దీని యందు బడలిక లేదు
సంతతం = దీనిచేత విస్తరింపబడుచున్నది
విరతి = తెంపు లేనిది
అనిశం = రాత్రి, పవలు అని భేదము లేనిది
నిత్యం = నియతమైనది
అనవరతం = ఎడతెగుట లేనిది
అజస్రం = విచ్చేదనము లేనిది
ఈ తొమ్మిదిన్నీ ఎడతెగని యునికి పేర్లు
అథాతిశాయో భరః అతివేల భృశాత్య ర్థాతిమా
త్రోద్గాడ నిర్గమమ్ తీ వ్రైకాన్త నితాన్తాని గాడబాఢ ధృడానిచ
అతిశయః = అన్నియు దీనిచేత అతిశయించబడును
భరః = అన్నిటిని భరించునది
అతివేలం = మర్యాద నతిక్రమించినది
భృశం = భరించునట్టిది
అత్యర్థం = మితిమీరినది
అతిమాత్రం = అల్పమును మించునది
ఉద్గాఢం =ఉన్నతమై తోచునట్టిది
నిర్భరం = ఇందు సమస్తమైన భరము నిశ్శేషమై యుండును
తీవ్రం = అధికమై యుండునట్టిది
ఏకాంతం = ముఖ్యమైన నిశ్చయము గలది
నితాంతం = మిక్కిలి కాంక్షించునట్టిది
గాఢం = కలియబెట్టునది
గాఢం = యత్నము చేయబడునట్టిది
దృఢం = ప్రకాశించునట్టిది
ఇవి పదునాలుగున్ను అతిశయమైన క్రియకు పేర్లు (Superlatives)
క్లీబే శీఘ్రా ద్యసత్త్వే స్యాత్రిశ్వేషాం భేద్యగామి
(సత్వగామి) యత్
ఈ పైన ఇచ్చిన పేర్లలో శీఘ్రము మొదలుకొని దృఢము వరకు గల శబ్దములు క్రియా విశేషణములు, గుణ వాచకములు అయినప్పుడు నపుంసక లింగములు. ఈ శీఘ్రాది పదములలో ఏది విశేష్య లింగమును పొందునో అది మూడు లింగముల యందు వర్తించును
ఉదా : శీఘ్రం భుఙ్తే =త్వరగా భుజించుచున్నాడు, సతతం గచ్చతి = ఎల్లపుడు నడచుచున్నాడు, క్షిప్రం కరోతి = త్వరగా చేయుచున్నాడు, అశ్వస్య శీఘ్రం = అశ్వము యొక్క వడి, తూలస్య లఘు = దూది యొక్క చులకన, శీఘ్రః అశ్వః = వడి గల గుఱ్ఱము, క్షిప్రా జరా = త్వరగా పైబడు ముదిమి, సతతం సుఖం = ఎడ లేని సుఖము మొదలగునవి.,
కుబేర స్త్ర్యంబక సఖో యక్షరాడ్గుహ్యకేశ్వరః
మనుష్య ధర్మా ధనదో రాజరాజో ధనాదిపః
కిన్నరేశో వైశ్రవణః పౌలస్త్యో నరవాహనః
యక్షైకపింఙ్గైలబిల శ్రీద పుణ్యజనేశ్వరాః
కుబేర = కుత్సితమైన శరీరము గలవాడు
త్ర్యంమ్బక సఖః = శివుని సఖుడు
యక్షరాట్ = యక్షులకు రాజై ప్రకాశించు వాడు
గుహ్యకేశ్వరః = గుహ్యకులు నిధులకు రక్షకులు వారికి ప్రభువు
మనుష్య ధర్మాః = మనుష్యుల ధర్మము వంటి ధర్మము గలవాడు
ధనదో = ధనమునిచ్చువాడు
రాజరాజః = యక్షులకు రాజు
ధనాదిపః = ధనమునకు అధిపతి
కిన్నరేశో = కిన్నరులకు ప్రభువు
వైశ్రవణః = విశేషముగా వినువాడు విశ్రవస్సు ఆయన కుమారుడు కనుక వైశ్రవణుడు
పౌలస్త్యః = పులస్త్యుని వంశము నందు పుట్టినవాడు
నరవాహనః = నరుడు వాహనముగా గలవాడు
యక్షః = పూజింప బడువాడు
ఏకపింగః = పార్వతీ దేవి శాపము వలన పచ్చనైన ఒక్కటే కన్ను గలవాడు
ఐలబిలః = ఇలబిల అనునామె కుమారుడు, ఇడబిట్టనెడి తమ్ముడు గలవాడు
శ్రీదః = సంపదలిచ్చువాడు
పుణ్యజనేశ్వరాః = యక్షులు, కిన్నరులు పుణ్య జనులనబడుదురు, వారికి ప్రభువు
ఈ పదిహేడున్ను కుబేరుని పేర్లు
ఆశ్యోద్యానం చైత్రరధం –
చైత్ర రధం = చిత్రరధుడను గంధర్వ రాజుచే నిర్మించ బడినది, కుబేరుని ఉద్యాన వనం
పుత్రస్తు నలకూబరః
నలుని యొక్క రధావయవముల వంటి రధావయవములు గలవాడు ఇది కుబేరుని కుమారుని పేరు
కైలాసః స్థానం
కేళీ సమూహము కైలము దాని చేత నుండ బడునది, శిఖర భాగమందు పార్వతీ పరమేశ్వరుల నాట్యము గలది, జలభూములయందుండునది కేలాసము (స్ఫటికము) దానికి సంబంధించినది ఇది కుబేరుని దేశము
అలకాః పూః
తానుండుచోటును అలంకరించునది అలకాపురి, అది కుబేరుని పట్టణము
విమానంతు పుష్పకం
పుష్పము వలె నుండునది పుష్పకము కుబేరుని విమానము
స్యాత్కిం నరః కిమ్పురుషః స్తురంగ వదనో మయుః
కిన్నరః = ఇతని శరీరము కొంచెము నరాకారమున నుండును, కుత్సితమైన నరుడు
కింపురుషః = కొంచెము పురుషాకృతి గలవాడు
తురంగవదనః = గుఱ్ఱము ముఖము వంటి ముఖము గలవాడు
మయుః = కామ రూపి
ఇవి నాలుగున్ను కిన్నరుల పేర్లు
నిధి ర్నా శేవధిః
నిధిః = మిక్కిలి రక్షింపబడునది శేవధిః = శేవమనగా స్థాప్య ధనము దానియందుంచబడునది
ఈ రెండున్ను నిధి పేర్లు
భేదాః పద్మ శాఙ్ఖాదయో నిధేః
(మహా పద్మశ్చ పద్మశ్చ శంఖో మకర కఛ్ఛపా
ముకున్ద కున్ద నీలాశ్చ వరశ్చ నిధాయో నవ)
ఇవి నిధి భేదముల నామములు
పద్మః = సేవింప బడునది
శంఖః = దుఃఖమును శమింప జేయునది
మహా పద్మః = గొప్పదైన పద్మము
మకరః = మకరము వలే గ్రహింప శక్యము గానిది
కూర్మః = కూర్మము వలే నుండునది
ముకున్దః, కుందః = ఒప్పుచూ నుండును కనుక ముకుందము, కుందము
నీలః = మిక్కిలి కొనియాడ బడునది
వరః = వరింప బడునట్టిది
ఇవి నవ నిధులు దీనితో స్వర్గ వర్గము పూర్తి అయినది.
తరువాత వ్యోమ వర్గము
అమరసింహుడు తన అమరకోశానికి ' నామలింగాను శాసనం అని పేరు పెట్టాడు. తన నిఘంటు రచనకు ముందు వెలసిన వ్యాకరణ గ్రంధాలను, నిఘంటువులను కూలంకషంగా పరిశీలించి అంతకుముందు ఉన్న గ్రంధాల ఉపయోగం సంకుచితమైనదని గ్రహించాడు. సంస్కృతం లో పదము అర్ధము మీద ఆధారపడి లింగనిర్దేశ్యం ఉండనందువల్ల ఆ పదము యొక్క లింగము పేర్కొనవలసి రావడము అవసరము ఉండేది. అందువలన అమరకోశాన్ని సంక్షిప్తంగానూ సమగ్రంగానూ లింగబోధకంగా ఉండేలాగ వివిధ వర్గ విభాగంలో మూడు కాండలలో ఆయన రచించాడు.
అందులో ప్రధమ కాండలో 12 వర్గములు, రెండవ కాండలో 10 వర్గములు, మూడవ కాండలో 6 వర్గములు ఉన్నాయి. మొదటి కాండలో 1. స్వర్గ. 2. వ్యోమ. 3. దిక్ 4. కాల. 5. ధీ 6. వాక్ 7. శబ్దాది 8. నాట్య. 9. పాతాళ. 10. భోగి 11. నరక. 12. వారి అన్న వర్గాలు ఉన్నాయి. రెండవ కాండలో 1. భూ 2. పుర. 3. శైల. 4. వనౌషధి 5. సింహాది 6. మనుష్య. 7. బ్రహ్మ. 8. క్షత్రియ. 9. వైశ్య. 10. శూద్ర. అనే వర్గాలు ఉన్నాయి. మూడవ కాండలో 1. విశేషనిఘ్న. 2. సంకీర్ణ. 3. నానార్ధ. 4. నానార్ధ వ్యయ. 5. అవ్యయ. 6. లింగాది సంగ్రహ వర్గాలుగా రూపొందింది. అమరకోశం లో కాండ విభాగం బట్టి కానీ వర్గ విభాగం నుంచి చేసిన పధ్ధతి చాలా శాస్త్రీయమైనది. అందువలననే అప్పటి నుంచి ఇప్పటివరకూ ఈ గ్రంధం విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెందింది. సంస్కృత భాషను నేర్చుకునే ప్రాధమిక విద్యార్ధికి దీనిని మించిన ఉపయుక్తమైన గ్రంధం లేదు. అమరం అనంతరం అనేక నిఘంటువులు వచ్చినా అవి నిలదొక్కుకోలేక పోయినాయి. కేవలం దీనిలో లేని పదాలను ఉటంకిస్తూ మాత్రమే అవి అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకోవలసి వచ్చినాయి. అమరకోశానికి దాదాపు 60 వరకూ వ్యాఖ్యాన గ్రంధాలు ఉన్నాయంటే ఆ సంఖ్యే అమరకోశం గ్రంధం యొక్క ప్రాశస్త్యానికి, ప్రచారానికి అడ్డం పడుతుంద. జాతరూపుడు, భానోజీ దీక్షితులు, సర్వానందుడు, లింగయ సూరి, మల్లినాధ సూరి, అప్పయ్య దీక్షితుడు, వీరే కాక తాళ్ళపాక తిరువెంకటాచార్యులు, నీలకంఠ దీక్షితుడు, , మల్లినాధ సూరి, వంటి దాక్షిణాత్యుల టీకలు కూడా విస్తృత ప్రచారంలో ఉన్నాయి. అక్షరాభ్యాసం చేసినప్పుడు ఒనామః శివాయః సీధం నమః అన్నవిధంగానూ, ఎ పనైనా మొదలు పెట్టేటప్పుడు శుక్లాంబరధరం విష్ణుం చదివినట్లు అమరం చదువుకునేవారు, ఆ మాటకొస్తే సంస్కృతం చదువుకునేవాళ్ళు మొదలు పెట్టె శ్లోకం ఇదీ : యస్య జ్ఞాన దయాసిందో రగాధస్య నఘా గుణాః సేవ్యతామక్షయో ధీరాః సశ్రియాయైచామృతాయచ
అమరం గురించిన అనల్పానల్పాలు(Trivia) 1. అమర కోశాన్ని నిఘంటువు అనేకన్నా కోశము (Thesaurus) అనడమే సరి అయినది. 2. "అమరం వల్లే వేస్తె కావ్యాలెందుకు - కాల రాయనా! " అన్న చాటువూ విస్తృత ప్రచారంలో ఉండేది.
ఇటు తరువాత చెబుతున్న శ్లోకాలు ఐదూ అవతారికలు. అంటే ఇష్ట దేవతా ప్రార్ధనతో పాటు గ్రంధము యొక్క పేరు, ప్రయోజనము, గ్రంధమును ఉపయోగించుకొను విధమును తెల్పుతున్నాడు.
యస్య జ్ఞాన దయా సింధో రాగాధస్య నఘా గుణాః
సేవ్యతామక్షయో ధీరాః సశ్రియైచామృతాయచ
ఇది ఇష్ట దేవతా ప్రార్ధన. విద్వాంసులారా ! జ్ఞానసంపదకు, మోక్ష సాధన కొరకు గంభీరుడై, నాశరహితుడై, దయాజ్ఞానములకు ఆలవాలమై యున్నట్టి, రాగాది దోషములకు అతీతుడైనట్టి పరమాత్ముని సేవింపుడు.
ఇంకొక విధముగా అర్ధము : సముద్రుని సేవించి/మధించి దేవతలు లక్ష్మి ని, అమృతమును వడసిన విధముగా భగవద్భక్తులు పరమాత్ముని సేవించి ధర్మార్ధకామములనెడు సంపదలతో పాటు మోక్షమును కూడ పొందగలరు.
సమాహృత్యాన్య తంత్రాణి సంక్షిప్తైః ప్రతి సంస్కృతైః
సంపూర్ణ ముచ్యతే వర్గైర్నామ లింగాను శాసనం
ఇతరులైనటువంటి వరరుచ్యాది మహా విద్వాంసుల గ్రంధముల విషయ సంగ్రహము చేసి, గ్రహించిన పర్యాయపదముల చేతను, లింగ నిర్ణయాదుల చేతను నిండియున్న ఈ గ్రంధము "నామలింగానుశాసనం" అన్నీ తెలియబడుగాక.
అనల్పానల్పాలు (Trivia)
విక్రమాదిత్యుని నవరత్నాలు :
ధన్వంతరి క్షపణకామరసింహ శంఖ వేతాళభట్ట ఘటకర్పర కాళిదాసాః |
ఖ్యాతోమరాహమిహిరో నృపతేః సభాయాం రత్నాని వైవరరుచిర్నవ విక్రమస్య ||
ఈ శ్లోకాన్ని బట్టి అమరసింహుడు విక్రమాదిత్యుని కాలం వాడని తెలుస్తోంది.
ప్రాయశో రూప భేదేన సాహచార్యాశ్చ కుత్రచిత్
స్త్రీ పున్నపుంసకం జ్ఞేయం తద్విశేష విధేః క్వచిత్
కొన్ని చోట్ల రూప భేదము చేతను (విసర్గ యున్న ఎడల పుంలింగమని, దీర్ఘాంతమున్న స్త్రీ లింగమని, బిందు యుక్తమైన నపుంసక లింగమని ఎరుగదగును). కొన్ని చోట్ల ముందు వెనకాల పదముల సంబంధము చేతను, కొన్ని చోట్ల ఈ పదమీ లింగమని ప్రత్యేకముగా చెప్పుట చేతను లింగమును తెలిసికొన వలెను.
భేదానాఖ్యాయ న ద్వంద్వోనైక శేషో న సఙ్కరః
కృతో ఽ త్రభిన్న లింగానామనుక్తానాం క్రమాదృతే
లింగ భేదము చెప్పని చోట ఈ గ్రంధమున సంకర సమాసము ఉండదు. సమాసము సంకరము చేసిన చోట లింగ భేదము తప్పక చెప్పబడినది.
త్రిలిఙ్యాం త్రిష్వితి పదం మిధునే తుద్వయోరితి
నిషిద్ధలిఙ్గం శేషార్ధం త్వంతాథాదిన పూర్వభాక్ త్రిషు
అనుటచే మూడులింగముల పదము, ద్వయోః అను పదముచే స్త్రీ లింగ పుంలింగ పదములు తెలియదగును.
తు అన్న పదమున్నచో ఆ పదము కడపటనున్న పదము ముందు పదముతో అన్వయింపదు.
ఉదా: "త్రిషు స్ఫుల్లిన్గోగ్నికణః" అన్న చోట స్ఫుల్లిన్గాగ్నికణము త్రిలిన్గములు గలది యని తెలియవలెను. "ద్వయోః జ్వాల కీలౌః" అన్న చోట జ్వాల కీల స్త్రీ పుంలింగములలో ఏదైనా అయి ఉండవచ్చునని తెలియవలెను."పులోమజా శచీంద్రాణీ నగరీ త్వమరావతీ" అన్న చోట నగరీ అన్నది ఇంద్రాణీకి కాక అమరావతికి అన్వయించవలెను.
అమరకోశం లో కాండ విభాగం బట్టి కానీ వర్గ విభాగం నుంచి చేసిన పధ్ధతి చాలా శాస్త్రీయమైనది. అందువలననే అప్పటి నుంచి ఇప్పటివరకూ ఈ గ్రంధం విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెందింది. సంస్కృత భాషను నేర్చుకునే ప్రాధమిక విద్యార్ధికి దీనిని మించిన ఉపయుక్తమైన గ్రంధం లేదు. అమరం అనంతరం అనేక నిఘంటువులు వచ్చినా అవి నిలదొక్కుకోలేక పోయినాయి. కేవలం దీనిలో లేని పదాలను ఉటంకిస్తూ మాత్రమే అవి అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకోవలసి వచ్చినాయి. అమరకోశానికి దాదాపు 60 వరకూ వ్యాఖ్యాన గ్రంధాలు ఉన్నాయంటే ఆ సంఖ్యే అమరకోశంగ్రంధం యొక్క ప్రాశస్త్యానికి, ప్రచారానికి అద్దం పడుతుంది. జాతరూపుడు, భానోజీ దీక్షితులు, సర్వానందుడు, లింగయ సూరి, మల్లినాధ సూరి, అప్పయ్య దీక్షితుడు, వీరే కాక తాళ్ళపాక తిరువెంకటాచార్యులు, నీలకంఠ దీక్షితుడు, మల్లినాధ సూరి, వంటి దాక్షిణాత్యుల టీకలు కూడా విస్తృత ప్రచారంలో ఉన్నాయి. అక్షరాభ్యాసం చేసినప్పుడు "ఓనామః శివాయః సీధం నమః" అన్నవిధంగానూ, ఏ పనైనా మొదలు పెట్టేటప్పుడు " శుక్లాంబరధరం విష్ణుం" చదివినట్లు అమరం చదువుకునేవారు, ఆ మాటకొస్తే సంస్కృతం చదువుకునేవాళ్ళు మొదలు పెట్టే శ్లోకం ఇదీ :
యస్య జ్ఞాన దయాసిందో రగాధస్య నఘా గుణాః
సేవ్యతామక్షయో ధీరాః సశ్రియాయైచామృతాయచ
మూడు లోకములలో స్వర్గము శ్రేష్టము కావున మొదటి కాండ మొదలులో స్వర్గ వర్గమును గురించి చెప్పుచున్నాడు. అందు దేవ సామాన్యులు, గణ దేవతలు, బ్రహ్మ విష్ణు రుద్రేంద్రాదులును వర్ణించినాడు. తరువాత అగ్ని యమ నిఋతి వరుణ వాయు కుబేరుల ప్రస్తావన గలదు. వారి వారి పరివార పరికరములును వచ్చినవి . తరువాత ఆకాశము, చంద్రుడును, నక్షత్ర గ్రహములున్నూ, గ్రహాదిపతియైన సూర్యుని గురించి చెప్పినాడు. తరువాత మను ఋషి ప్రముఖుల ప్రస్తావన వచ్చును. తరువాత తత్ జ్ఞాన హేతువులైన బుద్ధ్యాదులు, బుద్ధి ప్రస్తావన విషయాడులును, ప్రస్తావమున వచ్చిన విషయాదులును నృత్య గీత వాద్యాదులును, వాటి తరువాత అధో దిక్కగు పాతాళమును, తన్నివాసులైన నాగాదులును, సముద్రము, జలచారములైన మత్స్యాదులు, పద్మాదులను చెప్పినాడు.
స్వరవ్యయం స్వర్గనాక త్రిదివ త్రిదశాలయాః
సురలోకో ద్యో దివౌ ద్వే స్త్రియాం క్లీబే త్రివిష్టపం
స్వః అనగా పొగడబడునది. అవ్యయం అనుటలో దానికి లింగ విభక్తి వచనాదులయందు అనేక రూపములు లేక ఏకత్వము కలిగినది కాబట్టి.
స్వర్గః = లెస్సగా సుఖమనుభవింపబడునది ,
నాకః = న + అకము దుఃఖము లేని చోటు,
త్రిదివః = మూడవ లోకము, త్రిదశాలయాః బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులకు ఆవాసము,
సురలోకః = సురుల లోకము,
ద్యోః దివౌః = ఇచ్చోట అందురు క్రీడింతురు.
త్రివిష్టపం = మూడవ లోకము అమరా నిర్జరా దేవా స్త్రిదశా విబుధాస్సురాః సుపర్వాణ స్సుమనస స్త్రిదవేశా దివౌకసః
అమరాః = మరణము లేనివారు,
నిర్జరాః = ముసలితనము లేని వారు.,
దేవాః = క్రీడించు వారు,
త్రిదశాః = ఉత్పత్తి స్థితి నాశనములన్న మూడవస్థలు కలిగిన వారు అనగా ఈ మూడు దసల యందు ఇరువదియైదేండ్ల వారివలె ఉందురు. ఇంకొక వ్యుత్పత్తి ఏమనగా ముప్పది ఏండ్లకు లోబడిన వయసు గలవారు.
విబుధాః = విశేషముగా ఎరిగినవారు.,
సురాః = ఐశ్వర్య యుక్తులు, లెస్సగా ప్రకాశించువారు,
సుపర్వాణః = అభీష్టములు సిద్ధింపజేయువారు,
సుమనసః = లెస్సగా ఎరిగిన వారు,
త్రిదివేశాః = స్వర్గమునకు ప్రభువులు,
దివౌకసః = స్వర్గము స్థానముగా గలవారు
అదితేయా దివిషదో లేఖా అదితి నందనాః ఆదిత్యా ఋభవో స్వప్నా అమర్త్యా అమృతాంధసః
అదితేయః = అదితి కుమారులు,
దివిషదః = స్వర్గామునండు ఉండువారు
లేఖాః = కంఠ, హస్త, పాదములయందు మంచి రేఖలు గలవారు
అదితి నందనాః = అడితీ దేవి కుమారులు
ఆదిత్యాః = అదితి కుమారులు
ఋషభః = సత్యముతో పుట్టినవారు
అస్వప్నః = స్వప్నములు లేనివారు
అమర్త్యః = మరణము లేనివారు
అమృతాంధసః = అమృతము ఆహారముగా గలవారు
బర్హిర్ముఖాః క్రతుభుజో గీర్వాణా దానవారయః బృందారకా దైవతాని పుంసివా దేవతాః స్త్రియామ్
బర్హిర్ముఖాః = అగ్నియే ముఖముగా గలవారు అనగా అగ్నియందు జేసిన హోమములను గ్రహించి తృప్తినోన్డువారు క్రతుభుజః = యజ్ఞమునందు భుజించువారు
గీర్వాణః = వేదం శాస్త్రాది రూపమైన వాక్కును చెప్పువారు
దానవారయః = దానవులకు శత్రువులు
బృందారకః = మంచి సమూహము గలవారు
దైవతాని = దేవులే దేవతలు, దేవతలే దేవులు
ఈ 25 దేవతలకు పేర్లు
ఆదిత్య విశ్వ వసవ స్తుషితా భాస్వరానిలాః మహారాజిక సాధ్యాశ్చ రుద్రాశ్చ గణదేవతాః
ఆదిత్యులు పన్నెండుగురు (ఇంద్రుడు, ధాత, పర్జన్యుడు, త్వష్ట, పూష, ఆర్యముడు, భగుడు, వివస్వంతుడు, విష్ణువు, అంశుమంతుడు, వరుణుడు, మిత్రుడు)
విశ్వే = శ్రాద్ధాంగమందు ప్రవేశించు వారు. వీరు పది మంది. (వసు బంధులు, క్రతు దక్షులు, కాల కాములు, ధురి విరోచనులు, పురూరవా ద్రవులు )
వసవః = కూడుకొని యుండు వారు, వీరు ఎనమండ్రుగురు (ఆపుడు, ధ్రువుడు, సోముడు, అధర్వుడు, అనిలుడు, ప్రత్యూషుడు, అనలుడు, ప్రభాసుడు)
తుషితాః = సంతోషించు వారు,
భాస్వరాః = అన్ని చోట్ల ప్రకాశించు వారు
అనిలాః = లోకములను ప్రాణ యుక్తముగా చేయువారు
మహారాజిక = మహారాజులనే పేరు గలవారు
సాధ్యాః = ఆరాధింపబడువారు, సిద్ధి గలవారు (వారు మనుడు, హనుమంతుడు, విష్ణువు, ధర్ముడు, నారాయణుడు మొదలగు 12 మంది
రుద్రాః = దుష్టుల దుఃఖింప జేయువారు, దుఃఖమును పోగొట్టు వారు (వీరు అజుడు, ఏక పాదుడు, ఆహిర్బుద్న్యుడు, త్వష్ట, రుద్రుడు, హరుడు, శంభుడు, త్ర్యంబకుడు, అపరాజితుడు, ఈశానుడు, త్రిభువనుడు అను 11 మంది) వీరందరూ గణ దేవతలు.
విద్యాధరో ఽ ప్సరో యక్ష రక్షో గంధర్వ కిన్నరాః పిశాచో గుహ్యక స్సిద్దో భూతో ఽ మీ దేవయోనయః
విద్యాధరః = గుటికాంజనాది విద్యలను ధరించిన జీమూతవాహనాదుల వంటి వారు
అప్సరః = ఊర్వశి వంటి నీటి వలన పుట్టినవారు.
యక్షః = పూజింపబడు వారు.కుబేరాదులు.
రక్షః = వీరి నుంచి జంతువులు కాపాడబడతాయి కావున రక్షస్సులు - విభీషణాదులు
గంధర్వః = సువాసనను పొందు వారు గంధర్వులు - హా హా హూ హూ ప్రభృతులు.
కిన్నరః = గుఱ్ఱము మొగము గలవారు - తుంబురాదులు
పిశాచః = మాంసమును భుజించువారు - కుబేరానుచరులు
గుహ్యకః = నిధులను కాచువారు, తరచుగా కుత్సితము పలికెడు వారు - మాణిభద్రుని వంటి నిదిపాలకులు
సిద్ధః = ఆణిమాది సిద్ధులు గలవారు - విశ్వావసు వంటివారు.
భూతాః = ఇష్టము నొందెడి బాలగ్రహాదులు
అమీ దేవయోనయః = అమీ అనగా వీరు దేవయోనయః అనగా దేవతలే ఉత్పత్తి స్థానముగా కలవారు లేక దేవతల వలన పుట్టిన వారు.
ఇవి 11 న్నూ దేవతా భేదముల పేర్లు.
అల్పానల్పాలు (Trivia) : అమరాకోశానికి దాదాపు 60 వరకు వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యమైనవి రచించిన వారు జాతరూపుడు, క్షీరా స్వామి, భానోజీ దీక్షితుడు, సర్వానందుడు, లింగయ సూరి, మల్లినాధ సూరి, అప్పయ్య దీక్షితులు, తాళ్ళపాక వేంకటాచార్యుడు మొదలగు వారు.
అసురా దైత్యదైతేయ దనుజేంద్రారి దానవాః శుక్ర శిష్యా దితిసుతాః పూర్వదేవాః సురద్విషః
ఇచట చెప్పిన 10 పేర్లున్నూ రాక్షసుల పేర్లు :
అసురులు, దైత్యులు, దైతేయులు, దనుజులు (దనువను స్త్రీ వలన పుట్టిన వారు), ఇంద్రారులు(ఇంద్రుని శత్రువులు), శుక్ర శిష్యులు, దితి సుతులు, పూర్వ దేవులు(పూర్వకాలము దేవపదమందు ఉన్నవారు), సురద్విషులు (దేవతలను ద్వేషించు వారు).
సర్వజ్ఙః సుగతో బుద్దో ధర్మరాజ స్తధాగాతః
సమంత భద్రో భగవాన్మార జిల్లోక జిజ్జినః
షడభిజ్ఙో దశ బలో ఽ ద్వయవాదీ వినాయకః
మునీన్ద్రః శ్రీఘనః శాస్తా మునిః -
సర్వజ్ఞః = సర్వమునెరిగిన వాడు
సుగతః = మంచి జ్ఞానము కలిగిన వాడు, లెస్సగా మోక్షము నందిన వాడు
బుద్ధః = మంచి బుద్ధి కలిగిన వాడు
ధర్మరాజః = సత్యము,అహింస మొదలుగా గల ధర్మములకు రాజు
తథాగతః = ఎట్లు పునరావృత్తి కలుగదో అట్టి గతి (మోక్షము) పొందిన వాడు
సమంత భద్రః = పుణ్య సంభారమునను, జ్ఞాన సంభారము వలనను శ్రేష్ఠుడు, సంపూర్ణమైన శుభము గలవాడు, భగవాన్ = సంపూర్ణమైన మాహాత్మ్యము, ధైర్యము, కీర్తి,సంపద, జ్ఞానము, వైరాగ్యము కలవాడు భగవానుడని చెప్పబడును
మారజిత్ = మన్మధుని జయించిన వాడు
లోకజిత్ = లోకమును తపస్సుచే జయించిన వాడు
జినః = సంసారమును జయించెడి వాడు
షడభిజ్ఙః = (దివ్యదృష్టి, దివ్యశ్రోత్రము, పూర్వనివాసానుస్మ్రుతి, పర చిత్త జ్ఞానము, అప్రత్యక్ష విషయ జ్ఞానము, వియద్గనాగమన వ్యూహాది లక్షణమైన బుద్ధి అను) ఆరు అభిజ్ఞలు గలవాడు
దశబలః = (బుద్ధి, క్షాంతి, వీర్యము, ధ్యానము, జ్ఞానము, కృప, శీలము, బలము, దానము, ఉపెక్ష అను) పది బలములు గలవాడు
అద్వయ వాదిః = జీవాత్మ, పరమాత్మలకు అభేదము డెల్పువాడు
వినాయకః = ప్రాణులకు హితము బోధించువాడు
మునీన్ద్రః = మునులలో శ్రేష్ఠుడు ఉంటారు,
శ్రీఘనః = యోగ సంపద చేత అధికుడు
శాస్తా = దుష్టులను శిక్షించువాడు
మునిః = సర్వ ధర్మములనెరిగిన వాడు ఈ 18 బుద్ధుని పేర్లు
అల్పానల్పాలు (Trivia) : అమర సింహుడు బౌద్దుడని ఈ పైన చెప్పిన శ్లోకాన్ని ఉటంకిస్తూ పండితులు అభిప్రాయ పడుతూ ఉంటారు కానీ మిగిలిన వారు ఈ వాదాన్ని ఖండించి ఆయనకు విస్తృతమైన వైదిక పరిభాషా పారీణత ఉన్నదనీ జైన బౌద్ధులకు ఇంత వైదిక భాషా పారీణత లేదనీ దానికి తార్కాణంగా అనేక శ్లోకాలను ఉదహరిస్తూ ఉంటారు.
స శాక్యసింహ స్సర్వార్ధసిద్ధ శౌద్దోద నిశ్చసః
గౌతమ శ్చార్కబందుశ్చ మాయా దేవీ సుతశ్చసః
ఇవి శాక్యముని (శాక వనమందుండు వాడు, శక దేశముల యందు పుట్టిన ముని) పేర్లు.
శాక్య సింహుడు, సర్వార్ధ సిద్ధ (అన్ని పనులయండు కృతార్దుడైన వాడు),
శౌద్దోదన (శుద్దోదనుని కుమారుడు, న్యాయ పరిశుద్ధమైన అన్నమును భుజించు వాని కుమారుడు),
గౌతమ (గౌతమ ముని వంశమున బుట్టిన వాడు),
అర్క బంధు (సూర్య వంశమున పుట్టిన వాడు),
మాయాదేవీ సుత
ఇవి ఆరున్నూ శాక్య ముని (బుద్ధుని) పేర్లు
బ్రహ్మత్మ భూః సురజ్యేష్ఠః పరమేష్టీ పితామహః
హిరణ్య గర్భో లోకేశ స్వయంభూ శ్చతురాననః
ధాతాబ్జయోని ర్ద్రుహిణో విరిన్చిః కమలాసనః
స్రష్టా ప్రజాపతిర్వేధా విధాతా విశ్వసృ డ్విధిః
(శతానంద శ్శతధృతి ర్విరిన్చోజో విరిఞ్చనః)
బ్రహ్మః = ప్రజలను వృద్ధి పొందించు వాడు,
ఆత్మభూః = తనంతట తాను పుట్టిన వాడు,
సుర జ్యేష్ఠః = దేవతలలో పెద్ద వాడు,
పరమేష్టి = ఉత్కృష్టమైన స్థానమునందుండు వాడు,
పితామహః = పితరుల(తండ్రిని) పుట్టించిన వాడు,
హిరణ్య గర్భః = హిరణ్యమయమైన గర్భము గలవాడు, గర్భమందు హిరణ్యము గలవాడు,
లోకేశః = పదునాలుగు లోకములకు ప్రభువు ,
స్వయంభూః = తనంతట తానే పుట్టిన వాడు,
చతురాననః = నాల్గు ముఖములు కలిగిన వాడు,
ధాతః = సమస్తములను ధరించిన వాడు,
అబ్జ యోనిః = విష్ణు నాభి కమలమందు జనియించిన వాడు,
ద్రుహిణః = అసురులకు హింస జేయువాడు,
విరిన్చిః = భూతములను సృజించు వాడు, హంసలచే వహింప బడు వాడు,
కమలాసనః = కమలము ఆసనముగా కలవాడు,
స్రష్టః = సృష్టించు వాడు,
ప్రజాపతిః = ప్రజలకు ప్రభువు,
వేధాః = సృజించువాడు,
విధాతః = సర్వము జేయు వాడు,
విశ్వ సృట్ = విశ్వమును సృజించు వాడు,
విధిః = సర్వము జేయు వాడు.
ఇవి ఇరవయిన్నీ బ్రహ్మ పేర్లు
విష్ణు ర్నారయణః కృష్ణో వైకుంఠో విష్టరశ్రవాః
దామోదరో హృషీకేశః కేశవో మాధవః స్వభూః
దైత్యారిః పుండరీకాక్షో గోవిందో గరుడ ధ్వజః
పీతాంబరో ఽ చ్యుత శార్ఙ్గీ విష్వక్సేనో జనార్దనః
ఉపేంద్రో ఇంద్రావరజ శ్చక్రపాణి శ్చతుర్భుజః
పద్మనాభో మధురిపు ర్వాసుదేవ స్త్రివిక్రమః
దేవకీనందన శ్శౌరిః శ్రీపతిః పురుషోత్తమః
వనమాలీ బలిద్వంసీ కంసారాతి రధోక్షజః
విష్వంభరః కైటభజిద్విధుఃశ్రీవత్స లాంఛనః
(గదాగ్రజో ముంజకేశో దాశార్హోదశరూప భృత్)
విష్ణుః = విశ్వమున వ్యాపించిన వాడు
నారాయణః = నారా సంబంధమైన శరీరము గలవాడు, జలము(నార) స్థానముగా గలవాడు, ఎవరివలన శబ్దము వెడలుచున్నదో అతడు రాయణుడు, రాయణుడు కాని వాడు అరాయణుడు, నారాయణుడనగా అరాయణుడు కాని వాడు అనగా శబ్ద గమ్యుడు.
కృష్ణః = అన్నిటిని చేయువాడు, దైత్యులను నలిపివేయు వాడు, నల్లని(కృష్ణ) వర్ణము కలిగిన వాడు
వైకుంఠః = ఒకానొక మన్వంతరమున వికుంఠ అనునామెకు జనియించిన వాడు.
విష్టరశ్రవాః = దర్భ ముడి వంటి చెవులు గలవాడు, అశ్వత్థ వృక్షమందు వినబడు వాడు, వ్యాపన శీలమైన కీర్తి గలవాడు
దామోదరః = ఉదరమందు తులసి మాలిక గలవాడు, బాల్యమున యశోదచే ఉదరమున పలుపు కట్టబడిన వాడు. హృషీకేశః = ఇంద్రియములకు ఈశ్వరుడు
కేశవః = మంచి వెంట్రుకలు గలవాడు, కేశి అను అసురుని చంపిన వాడు
మాధవః = లక్ష్మీదేవికి భర్త, మధువు (యదువు యొక్క పెద్ద కుమారుడు)వంశములోని వాడు, శత్రువులను కంపింప చేయువాడు
స్వభూః = తనంత తానే పుట్టిన వాడు
దైత్యారిః = దైత్యులకు శత్రువు
పుండరీకాక్షః = తెల్లని తామరవంటి కనులు కలవాడు, హృదయ కమలమందు వ్యాపించువాడు
గోవిందః = భూమిని, స్వర్గమును, గోవును, వేదమును పొందువాడు
గరుడధ్వజః = గరుత్మంతుడే ధ్వజముగా గలవాడు.
పీతాంబరః = పచ్చని వలువలు ధరించినవాడు.
అచ్యుతః = తన చోటు నుంచి భ్రంశమునొందని వాడు
శార్ఙ్గీ = శార్ఙ్గమను విల్లు గలవాడు
విష్వక్సేనః = అంతటా వ్యాపించిన సేన గలవాడు
జనార్దనః = సముద్ర మధ్యమునందు ఉండెడు ‘జనులు’ అనెడు అసురులను పీడించిన వాడు
ఉపేంద్రః = ఇంద్రుని తమ్ముడు, ఇంద్రుని రక్షించుటకై అతని వద్ద యున్న వాడు, ఇంద్రలోకము పై లోకమందు ఉండువాడు
ఇంద్రావరజః = ఇంద్రుని తమ్ముడు
చక్రపాణిః = చక్రమును హస్తమందు కలిగినవాడు
చతుర్భుజః = నాల్గు భుజములు కలిగినవాడు
పద్మనాభః = పద్మము నాభి యందు గలిగినవాడు,
మధురిపుః = మధువను రాక్షసుని శత్రువు
వాసుదేవః = వాసుదేవుని కుమారుడు, అన్ని జగములు తనయందు కలిగినవాడు (వస నివాసే), జగము అంతటను ఉండువాడు
త్రివిక్రమః = బలి బంధనమున ముజ్జగాములను మూడు అడుగులతో కొలిచిన వాడు
దేవకీ నందనః = దేవకీ దేవి కుమారుడు
శౌరిః = శూరుడు వసుదేవుని తండ్రి, అతని మనుమడు కనుక శౌరి
శ్రీపతిః = లక్ష్మీ దేవికి భర్త
పురుషోత్తమః = పురుషులయందు ఉత్తముడు
వనమాలిః = పాదముల వరకు వ్రేలాడెడు పుష్ప మాలిక ధరించినవాడు
బలిద్వంసీ = బలిని అణచినవాడు.
కంసారాతిః = కంసుని శత్రువు
అదోక్షజః = ఇంద్రియములను అధఃకరించి జనియించిన వాడు, జితేంద్రియులకు ప్రత్యక్షమగు వాడు
విశ్వంభరః = విశ్వములను భరించువాడు
కైటభజిత్ = కైటభుడను రాక్షసుని మర్దించిన వాడు
విధుః = శత్రువులను వ్యధ పెట్టువాడు
శ్రీ వత్స లాంచనః = వక్ష స్థలమందు మహా పురుష లక్షణమైన శ్రీ వత్సమనెడు మచ్చను గురుతుగా గలవాడు
ఈ 39 న్నీ మహావిష్ణువు పేర్లు
వసుదేవో స్య జనక స్స ఏవా వానక దుందుభిః వసుదేవుడు,
ఆనక దుందుభి అనునవి శ్రీకృష్ణుని తండ్రి యొక్క పేర్లు.
ఇతని జనన సమయమున దేవతలు ఆనకములు, దుందుభులు మ్రోగింఛిరి కనుక యితడు ఆనక దుందుభి.
బలభద్రః ప్రలంబఘ్నోబలదేవో చ్యుతాగ్రజః
రేవతీరమణో రామః కామపాలో హలాయుధః
నీలాంబరో రోహిణేయ స్తలంకో ముసలీ హలీ
సంకర్షణ స్సీరపాణిః కాళిందీ భేదనో బలః
బలభద్రః = బలము చేత శ్రేష్టుడు,
ప్రలంబఘ్నః = ప్రలంబుడను రాక్షసుని చంపినవాడు,
బలదేవః ==బలముచేత ప్రకాశించువాడు,
అచ్యుతాగ్రజః = అచ్యుతుని అన్న,
రేవతీరమణః = రేవతీ దేవి భర్త,
రామః = రూప సంపదచేత సంతోషింప జేయు వాడు,
కామ పాలః = భక్తుల కోర్కెల తీర్చువాడు, కుమారుదగుట వలన మన్మధుని పాలించువాడు,
హలాయుధః = నాగలి ఆయుధముగా గలవాడు,
నీలామ్బరః = నల్లని వలువలు గట్ట్టువాడు,
రౌహిణేయః + రోహిణీ దేవి కుమారుడు,
తాలంకః = తాళ వృక్షాకారమైన ధ్వజము గలవాడు,
ముసలీః = ముసలము ఆయుధముగా గలవాడు,
హలీః = నాగలి ఆయుధముగా గలవాడు, \
సంకర్షణః = శత్రువులను లేక ప్రళయ కాలమందు సర్వజనులను సంహరించువాడు,
సీరపాణీ = నాగలి చేతియందు ధరించు వాడు,
కాలిందీ భేదనః = హలము చేత కాళిందీ నదిని భేదిమ్చిన వాడు,
బలీ = బలము గలవాడు.
ఈ పదహారున్నూ బలరాముని పేర్లు
మదనో మన్మదో మారః ప్రద్యుమ్నో మీనకేతనః
కందర్పో దర్పకోనంగః కామః పంచ శర స్మరః
సంబరారి ర్మనిసిజః కుసుమేషు రనన్యజః
పుష్పధన్వా రతిపతి ర్మకరధ్వజ ఆత్మభూః
( శృంగార యోనిః శ్రీపుత్రః శూర్పకార్యాతి రిత్యపి)
బ్రహ్మాసూర్విశ్వకేతుః స్యాత్ –
మదనః = మదింపజేయువాడు,
మన్మదః = బుద్ధిని కలియ బెట్టువాడు,
మారః = విరహి జనులను జంపు వాడు,
ప్రద్యుమ్నః = ప్రకృష్టమైన బలము గలవాడు,
మీన కేతనః = మత్స్యమును టెక్కెముగా (జెండాగా) గలవాడు,
కందర్పః = కుత్సితమైన దర్పము గలవాడు, బ్రహ్మను కూడా దర్పించిన వాడు, గర్వింప జేయు వాడు,
అనంగః = శరీరము లేని వాడు,
కామః = కోరికలకు కారణభూతుడు,
పంచ శరః = ఉన్మాదన, తాపన, శోషణ, స్తంభన, సమ్మోహనములను ఐదు శరములు గలవాడు,
స్మరః = కామినీ కాముకులను తొందర పెట్టు వాడు,
శంబరారి = శంబరుడనే రాక్షసునకు శత్రువు,
మనసిజః = మనస్సు నందు పుట్టెడు వాడు,
కుసుమేషుః = పువ్వులు బాణములుగా కలవాడు,
అనన్యజః = మనస్సు కంటే ఇతర చోట్ల పుట్టని వాడు,
పుష్పధన్వాః = పుష్పములు ధనుస్సుగా కలవాడు,
రతిపతిః = రతీదేవి భర్త,
మకరధ్వజః = ధ్వజమునందు మకరము కలవాడు,
ఆత్మభూః = మనస్సున పుట్టెడి వాడు, తనంతట తానె పుట్టువాడు,
బ్రహ్మసూః = బ్రహ్మను, తపస్సును కూడా కలత పెట్టు వాడు,
ఋష్య కెతుః = ఋష్యమను మృగమును జెండాపై ధరించిన వాడు/
విశ్వకెతుః = విశ్వ వ్యాపకమైన తేజస్సు కలవాడు.
ఈ యిరవైయొక్కటిన్ని మన్మధుని పేర్లు.
అనిరుద్ధ ఉషాపతిః
అనిరుద్ధః = పరులచేత అడ్డగించబడని వాడు,
ఉషాపతిః = బాణుని కొమరిత ఉషకు భర్త.
లక్ష్మీః పద్మాలయా పద్మా కమలా శ్రీర్హరి ప్రియా
(ఇందిరా లోకమాతా మా రమా మంగళదేవతా భార్గవీ లోక జననీ క్షీరసాగరకన్యకా)
ఈమె సర్వమును చూడగలదు కావున లక్ష్మి,
పద్మమే ఇల్లుగాకలది, పద్మమును చేతియందు ధరించునది కాబట్టి పద్మాలయాః
కమలా యనగా కమలమును చేతియందు ఉన్నది,
శ్రీః అనగా హరిని ఆశ్రయించి యుండునది,
హరిప్రియః = విష్ణు మూర్తి ప్రియురాలు,
ఇందిరాః = పరమైశ్వర్యయుక్తురాలు,
లోకమాతః, మాః, లొకజననీః = లోకములకు తల్లి,
మంగళ దేవతాః = సర్వ శుభములకు దేవత,
భార్గవీః = భృగు మహర్షి కుమార్తె,
క్షీరసాగర కన్యకాః = పాలకడలి కుమార్తె.
ఇవి పన్నెండున్ను లక్ష్మీ దేవి పేర్లు
శంఖోః లక్ష్మీపతేః పాంచజన్యః
ఈ విష్ణుమూర్తి శంఖము పాంచజన్యము (సముద్రమున తిమిర రూపుడైయున్నట్టి పంచజనుడను రాక్షసుని ఆస్థి వలన పుట్టినది.
చక్రం సుదర్శనః
భక్తులచే సుఖముగా చూడబడునట్టి (సుదర్శనః) చక్రము విష్ణుమూర్తి ఆయుధము.
కౌమొదకీ గదాః
(కుం = భూమిని, మోదయతి = సంతోషపెట్టునది) భువిని సంతోషింపజేయు గద, విష్ణుమూర్తి సంబంధమైనది.
ఖడ్గో నందకః
నందకః = దేవతలను ఆనందింప జేయు ఖడ్గం ఇది నందకము.
కౌస్తుభో మణిః (చాప శ్శార్ఙ్గ మురారేస్తు శ్రీవత్సో లాఞ్చనం మతమ్)
కౌస్తుభః = భూమిని నిలిపినది, సముద్రమందు పుట్టినది ఐన మణి - విష్ణుమూర్తి ధరించినది.
చాప శ్శార్ఙ్గః = శ్శార్ఙ్గమనెడి ధనుస్సు,
శ్రీ వత్స లాఞ్చనం = పుట్టు మచ్చ – శ్రీవత్సము.
గరుత్మాన్ గరుడ స్తార్ క్ష్యో వైనతేయః ఖగేశ్వరః
నాగాంతకో విష్ణురధః స్సుపర్ణః పన్నగాశానః
గరుత్మాన్ = రెక్కలు గలవాడు,
గరుడః = రెక్కలచే ఎగిరెడి వాడు,
తార్క్ష్యః = తృక్షుడను ముని కుమారుడు,
వైనతేయః = వినత కొమరుడు,
ఖగేశ్వరః= పక్షులకు ఈశ్వరుడు,
నాగాంతకః = సర్పములకు నాశకుడు,
విష్ణు రధః = విష్ణువునకు రధమైనవాడు,
సుపర్ణః = మంచి రెక్కలు గలవాడు,
పన్నగాశానః = సర్పములు అన్నముగా గలవాడు.
ఈ తొమ్మిదిన్నీ గరుత్మంతుడి పేర్లు.
ఈ పైన చెప్పినవి విష్ణు సంబంధమైన వాటి పేర్లు.
శంభు రీశః పశుపతి శ్శివశ్శూలీ మహేశ్వరః
ఈశ్వర శ్శర్వ ఈశాన శ్శంకర శ్చంద్ర శేఖరః
భూతేశః ఖండపరశు ర్గిరీశో గిరిశో మృడః
మృత్యుంజయః కృత్తివాసాః పినాకీ ప్రమధాదిపః
ఉగ్రః కపర్దీ శ్రీకంఠః శ్శితికంఠః కపాలభృత్,
వామదేవో మహాదేవో విరూపాక్షః స్త్రిలోచనః
కృశానురేతా స్సర్వజ్ఞో ధూర్జటీ ర్నీలలోహితః
హరః స్మర హరో భార్గ స్త్ర్యంబక స్త్రిపురాన్తకః
గంగాధరోంధకరిపుః క్రతుద్ధ్వంసీ వృషధ్వజః
వ్యోమకేశో భవో భీమః స్థాణూ రుద్ర ఉమాపతిః
(అష్టమూర్తి రహిర్బుద్న్యో మహాకాలో మహానటః)
శమ్భుః = సుఖమునిచ్చు వాడు,
ఈశః = ఐశ్వర్య యుక్తుడు
పశుపతి = పశువులనగా ప్రమధులు, వారికి ప్రభువు, పశువులనగా జీవులు వారిని సంసార బంధముల రక్షించువాడు,
శివః = బ్రహ్మానంద స్వరూపుడు, నిర్వికారుడు కనుక శమించి యుండువాడు, మనసుల యందు శయనించి యుండువాడు
శూలీ = శూలమును ఆయుధముగా కలవాడు
మహేశ్వరః = శ్రేష్టుడయిన ఈశ్వరుడు, ఐశ్వర్య యుక్తుడు
శర్వః = ప్రళయమందు భూతముల హింసించు వాడు
ఈశానః = ఐశ్వర్యము గలవాడు
శంకరః = సుఖముల గలుగజేయువాడు
చంద్ర శేఖరః = చంద్రుడు శిరోభూషణముగా గలవాడు
భూతేశః = ప్రమాద గణములకు ఈశ్వరుడు
ఖండ పరశుః = ఖండించెడు గొడ్డలి ఆయుధముగా గలవాడు
గిరీశః = కైలాసమునకు ఈశ్వరుడు
గిరిశః = కైలాసమందు శయనించు వాడు
మృడః = భక్తుల సుఖింప జేయు వాడు, తాను సుఖము గలవాడు
మృత్యుంజయః = మృత్యువును జయంచిన వాడు
కృత్తి వాసాః = చర్మమును వస్త్రముగా గలవాడు
పినాకీ = పినాకమను విల్లు ఆయుధముగా గలవాడు
ప్రమధాదిపః = ప్రమాద గణములకు అధిపుడు
ఉగ్రః = భయంకరుడు
కపర్దీ = కపర్దమను జటాజూటము కలిగిన వాడు
శ్రీకంఠః = కాలకూటమును భరించుట వలన శ్యామల వర్ణమైన కంథము గలవాడు
శితి కంఠః = నల్లని కంథము గలవాడు
కపాలభృత్ = కపాలమును భరియించిన వాడు
వామదేవః = శ్రేష్టుడైన దేవుడు, ఎడమ ప్రక్కన భార్యను ధరించిన వాడు
మహాదేవః = శ్రేష్టుడైన దేవుడు,
విరూపాక్షః = సూర్య చంద్రాగ్ని రూపమగుట వలన మూడు కన్నులు గలవాడు
త్రిలోచనః = మూడు కన్నులు గలవాడు,
కృశానురేతాః = అగ్ని రూపమైన రేతస్సు గలవాడు
సర్వజ్ఙః = సర్వము నెరింగిన వాడు
ధూర్జటి = భారమైన జడలు గలవాడు
నీల వర్ణః = బ్రహ్మ హోమము చేయునపుడు లలాటస్వేదము తేజ రూపమున అగ్నియందు బడి నీలవర్ణమై పిదప రక్త వర్ణమయ్యెను. అందుండి పుట్టిన వాడు కనుక నీల లోహితుడు , కంఠమందు నీల వర్ణము కలిగిన వాడు
హరః = ప్రళయ కాలమందు సర్వమును హరించు వాడు, భక్తుల పీడను హరించు వాడు
స్మరహరః = మన్మధుని సంహరించిన వాడు
భర్గః = కామ కాలాదులను, కాలపాకమును బొందించిన వాడు
త్ర్యంబకః = మూడు కన్నుల గలవాడు, మూడు లోకములకు తండ్రి,
త్రిపురాంతకః = త్రిపురములకు నాశకుడు
గంగాధరః = గంగను ధరించిన వాడు
అంధకస్య రిపుః = అంధకాసురునికి శత్రువు
క్రతు ద్వంసీ = దక్ష యజ్ఞమును చెరిచిన వాడు
వృషధ్వజః = వృషభము ధ్వజముగా గలవాడు
వ్యోమకేశః = ఆకాశమున నిండియున్న తలవెంట్రుకలు గలవాడు
భవః = అంతటయు తానై యున్నవాడు
భీమః = ముల్లోకముల భయకంపితుల జేయు వాడు
స్థ్హాణుః = ప్రలయమందు యుండు వాడు
రుద్రః = శత్రువులను దుఃఖపెట్టు వాడు (ఒకానొకప్పుడు బ్రహ్మ వలన జననమొంది దుఃఖించెనుగనుక రుద్రుడని పురాణ ప్రసిద్ది), దుఃఖమును పోగొట్టువాడు
ఉమాపతిః = పార్వతీ దేవికి భర్త ఇవి నలభై ఎనిమిదిన్నీ శివుని పేర్లు.
కపర్దస్య జటాజూటః
ఈ శివుని యొక్క జటాజూటము కపర్దమని చెప్పబడుచున్నది.
పినాకో జగవం ధనుః
త్రిపుర దహన కాలమందు శరజ్వాలల చేత (పిహితవాన్) స్వర్గమును కప్పినది కనుక పినాకము,
అజగవః = అజగవముయొక్క ఆస్థి విశేషము
ఇవి శివుని వింటి పేర్లు.
ప్రమధాః స్యుః పారిషదాః
ప్రమధాః = శత్రువులను మధించువారు,
పారిషదాః = సభ యందు సాధువులు – వీరు చండీశ్వర, నందీశ్వర, భృంగి, మహా కాలాది ప్రభృతులు.
వీరు ప్రమధ గణములు.
(బ్రాహ్మీ మాహేశ్వరీ చైవ కౌమారీ వైష్ణవీ తథా వారాహీ చైవ చేంద్రాణీ చాముండా సప్తమాతరః) వీరందరూ సప్త మాతృకలు, శివునికి పరిచర్య చేయువారు. వీరు బ్రాహ్మి, మాహేశ్వరి, కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి, ఇంద్రాణి, చాముండ.
విభూతి ర్భూతి రైశ్వర్య మణిమాదిక మష్టధా
(అణిమా మహిమాచైవ గరిమా లఘిమా తథా ప్రాప్తిః ప్రాకామ్య మీశత్వం వశిత్వం చాష్టభూతయః)
విభూతి = విశేషముగా గలుగునట్టిది,
ఐశ్వర్య = ఈశ్వర భావము, ఆ ఐశ్వర్యము ఆణిమాది భేదము చేత ఎనిమిది విధములు – ఆణిమా = సూక్షత్వము, మహిమా = మహత్తులు గలిగి యుండుట, గరిమా = గురుత్వము అనగా బెద్దయగుట, లఘిమా = లుఘుత్వము అనగా చిన్నది యగుట, ప్రాప్తిః =ఇష్ట ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య = సంచార శక్తి ఈశత్వమ్ = సర్వాతిశయం, వశిత్వం = స్వాధీనేన్ద్రియత్వం. ఇవి అష్టైశ్వర్యములు.
ఉమా కాత్యాయనీ గౌరీ కాళీ హైమవతీశ్వరీ
శివా భవానీ రుద్రాణీ శర్వాణీ సర్వమంగళా
అపర్ణా పార్వతీ దుర్గా మృడానీ చండికాంబికా
(ఆర్యా దాక్షాయణీ చైవ గిరిజా మేనకాత్మజా)
ఉమా = (ఉ = ఓ బిడ్డా మా = వలదు) తల్లిచే తపస్సువలన నిషేధింప బడినది, రక్షణ ఇచ్చునట్టిది.
కాత్యాయనీ = మోక్షములెన్ని అని విచారించినట్టి కత్యాయన ఋషి గోత్రమున బుట్టినది.
గౌరీ = గౌర వర్ణము కలిగినట్టిది (తెల్లని ఛాయ గలది)
కాళీ = నీల వర్ణము గలది
హైమవతీ = హిమవంతుని కుమార్తె,
ఈశ్వరీ = ఈశ్వరుని పత్ని
శివా = శుభము గలది, శివుని భార్య
భవానీ = భవుని భార్య
రుద్రాణీ = రుద్రుని ఇల్లాలు
శర్వాణీ = శర్వుని భార్య
సర్వ మంగళా =సమస్తమైన శుభములు గలది
అపర్ణా = పర్ణములు గూడ భుజింపక తపమొనర్చినది
పార్వతీ = పర్వతుని కూతురు
దుర్గా = కష్టముచే ఎరుంగ గలిగినది, వనాది దుర్గములు స్థానముగా కలది
మృడానీ = మృడుని భార్య
చండికా = చండాసురుని చంపినది, కోపము గలది
అంబికా = లోకములకు తల్లి, సమస్తలోకములను జనింపజేయునది
(ఆర్యా = శ్రేష్టురాలు , దాక్షాయణీ = దక్షుని కూతురు, గిరిజా = పర్వతము వలన పుట్టినది, మేనకాత్మజా = మేనకా దేవి కూతురు)
ఈ ఇరవైయెకటిన్నీపార్వతీ దేవి పేర్లు.
వినాయకో విఘ్న రాజః ద్వైమాతుర గణాదిపః
అప్యేక దంత హేరంబ లంబోదర గజాననాః
వినాయకః = దుష్టులను, విఘ్నములను శిక్షించువాడు, స్వతంత్రుడౌటవలన తనకు ఇతర ప్రభువు లేనివాడు విఘ్నరాజః = విఘ్నములకు రాజు
ద్వైమాతురః = ఇద్దరు తల్లులు గలవాడు (గంగా, పార్వతి లకు యితడు కుమారుడు)
గణాధిపః = ప్రమధాది గణములకు నాయకుడు
ఎకదంతః = కుమారస్వామిచే ఒక దంతము పెరికివేయ బడెను కనుక ఏకదంతుడు
హేరంభః = రుద్రుని యెద్దనుండువాడు, భక్తులను వృద్ధి పొందించువాడు
లంబోదరః = వ్రేలెడి బొజ్జ గలవాడు
గజాననః = ఏనుగు మొగము వంటి మొగము గలవాడు.
ఈ ఎనిమిదిన్నీ వినాయకుని పేర్లు
కార్తికేయో మహాసేన శ్శరజన్మా షడాననః
పార్వతీ నందన స్కన్ద స్సేనానీ రగ్ని భూర్గుహః
బాహులేయక స్తారకజి ద్విశ్శాఖ శ్శిఖి వాహనః
షాణ్మాతురః శ్శక్తిధరః కుమారః క్రౌంచ ధారణః
(భృంగీ భృంగిరిట స్తుండి నందినౌ నందికేశ్వరే
కర్మ మోటీ తు చాముండా చర్మ ముండా తు చర్చికా)
కార్తికేయః = షట్కృత్తికల కుమారుడు,
మహాసేనః = గొప్ప సేన గలవాడు
శరజన్మాః = ఱెల్లు నందు జన్మించిన వాడు, ఉదకమందు జన్మించిన వాడు
షడాననః = షట్కృత్తికల స్తన్య పానము చేయుటకై ఆరు మొగములు ధరించిన వాడు
పార్వతీ నందనః = పార్వతీ దేవి కుమారుడు
స్కంధః = శతృవులను శోషింపజేయువాడు, శివుని రేతస్సుచే జనించిన వాడు
సెనానీః = దేవసేనను నడిపించు వాడు
అగ్నిభూః = అగ్ని వలన బుట్టిన వాడు
గుహః = తన సేనలను రక్షించుకొనువాడు
బాహులేయః = కృత్తికల కొడుకు
తారకజిత్ = తారకాసురుని జయించిన వాడు
విశాఖః = విశాఖా నక్షత్రమున జన్మించిన వాడు, పక్షియైన నెమలిపై తిరుగువాడు
శిఖివాహనః = నెమలి వాహనముగాగలవాడు
షణ్మాతురః = ఆరుగురు తల్లులు గలవాడు
శక్తిధరః = శక్తి యను ఆయుధము గలవాడు
కుమారః = ఎల్లపుడు బాలుడుగా కనబడు వాడు, కుత్సితులను సంహరించువాడు, భువియండు మన్మధునివలె అందమైన వాడు, ఎల్లపుడును బ్రహ్మచారి
క్రౌంచ ధారణః = క్రౌంచ పర్వతమును ఉక్కళించినవాడు
ఇవి పదిహేడున్నూ కుమార స్వామి పేర్లు
(భృంగి, భృంగిరటి, తుండీ, నంది యన్నవి నందీశ్వరుని పేర్లు మరియు కర్మమోటి, చాముండా, చర్మ ముండా, చర్చిక అన్నవారు శివ పరిచారికల పేర్లు)
ఇంద్రో మరుత్వా న్మఘవా బిడౌజాః పాక శాసనః
వృద్ధశ్రవాః సునాసీరః పురుహూతః పురందరః
జిష్ణు ర్లేఖర్షభశ్శక్ర శ్షతమన్యు ర్దివస్సతిః
సుత్రామా గోత్రభి ద్వజ్రీ వాసవో వృత్రహా
వృషా వాస్తోష్పతి స్సురపతి ర్బలారాతి శ్శచీపతిః
జంభ భేదీ హరిహయ స్స్వారాణ్ణముచిసూదనః
సంక్రన్దనో దుశ్చ్యవనస్తురాషాణ్మేఘ వాహనః
(ప్రాచీన బర్హిరహిహా పృతనాషాట్పులోమజిత్)
ఆఖండలః సహస్రాక్ష ఋభుక్షాః –
ఇంద్రః = పరమ ఐశ్వర్య యక్తుడు
మరుత్వాః = దేవతలు గలవాడు
మఘవాః = పూజింపబడువాడు, యాగము గలవాడు
బిడౌజాః =వ్యాపన శీలమైన తేజస్సు గలవాడు, శత్రువులను ఆక్రోశింపజేయునట్టి తేజస్సు గలవాడు
పాకశాసనః = వృత్రాసురుని సోదరుడైన పాకాసురుని జంపినవాడు, గర్భమును శిక్షించినవాడు
వృద్ధశ్రవాః = ప్రవృద్ధమైన కీర్తి కలిగిన వాడు, వృద్ధులచే వినబడు వాడు, వృద్దులైన బృహస్పత్యాదుల వలన హితము వినువాడు,
సువసీరః = శ్రేష్టమైన సేనాగ్ర భాగము గలవాడు
శునాస్సీరాః = ఎవని చేత నాగేళ్ళు సమృద్దములగుచున్నవో అతడు, వాయు సూర్యులు గలవాడు
పురుహూతః = యజ్ఞములందు ప్రచురమైన పిలుపు గలవాడు, యజ్ఞములందు మిక్కిలి పిలువబడువాడు, పురువు అనెడు రాక్షసుని చంపినావాడు
పురందరః = శత్రువుల పురములను వ్రక్కళించిన వాడు
జిష్ణుః = జయించు శీలముగలవాడు
లేఖర్షభః = దేవతలలో శ్రేష్ఠుడు
శక్రః = దుష్టులపై జయమునందు శక్తుడు
శతమన్యుః = నూరు క్రతువులు గలవాడు
దివస్పతిః = దేవతలకు ప్రభువు
సుత్రామా = లోకములను మెండుగా రక్షించువాడు
గోత్రభిత్ = పర్వతములను భేదించిన వాడు
వజ్రీ = వజ్రాయుధము గలవాడు
వాసవః = రత్నములు గలవాడు
వృత్రహా = వృత్రాసురుని చంపిన వాడు
వృషాః = వర్షించువాడు
వాస్తోష్పతి = గృహ, క్షేత్రాదులకు అదిదేవత
సురపతి = దేవతలకు ప్రభువు
బలారాతిః = బలాసురునికి శత్రువు
శచీపతిః = శచీదేవి భర్త
జంభభేదీ = జంభాసురుని భేదించిన వాడు,
హరిహయః = పచ్చని గుర్రములు గలవాడు
స్వరాట్ = స్వర్గమునందు ప్రకాశించు వాడు
నముచి సూదనః = నముచి యను రాక్షసుని హింసించినవాడు
సంక్రందనః = శత్రువుల మొరపెట్టించువాడు
దుష్చ్యవనః = తన వజ్రాయుధమునకు సాధ్యము కాని చ్యవనముని గలవాడు(చ్యవన ముని తన వృద్ధత్వమును అశ్వనీ దేవతలచే బాపుకొని వారలకు కృతజ్ఞతా పూర్వకముగా యజ్ఞ భాగములు కల్పించినప్పుడు ఇంద్రుడు కుపితుడై ఆయనపై వజ్రాయుధము నెత్తగా ఆ ఋషిప్రభావముచే స్తబ్ధబాహుడయ్యెనని పురాణ గాధ)
తుషారాట్ = శత్రువుల వేగమును సహించు వాడు
మేఘ వాహనః = గజ రూపమైన మేఘములు వాహనముగా గలవాడు, మేఘములయందు ప్రవేశించి వర్షించు వాడు
అఖండలః = శత్రువులను ఖండించు వాడు
సహస్రాక్షః = వేయి కన్నులు గలవాడు
ఋభుక్షాః = దేవతలను పనియందు ప్రేరేపించు వాడు
ఈ ముప్పై ఐదున్నూ ఇంద్త్రుని పేర్లు
పులోమజా శచీంద్రాణీ
పులోమజా = పులోముడను ముని వలన బుట్టినది
శచీ = హంసవంటి నడక గలిగినది
ఇంద్రాణి = ఇంద్రుని భార్య
ఈ మూడున్ను శచీ దేవి పేర్లు
నగరీ త్వమరావతీ
దేవతలు ఇందు నివసింతురు కనుక ఇంద్ర నగరి అమరావతి యని పేరునందినది
హయ ఉచ్చైశ్రవాః
ఉచ్చైశ్రవాః = ఉన్నతమైన చెవులు గలది, ఉన్నతమైన కీర్తి కల్గినది ఇంద్రాశ్వము ఉచ్చైశ్రవమని పిలువబడును
సూతో మాతలిః
మాతలిః = కర్మములయండు మతములను గ్రహించినవాడు మతలుడు ఇతని కుమారుడు మాతలి. ఇంద్రుని సారధి మాతలి
నందనం వనం
నందనం = ఆనందము కలుగజేయునది ఇంద్రుని వనము నందన వనము
స్యాత్ ప్రాసాదో వైజయంతః
వైజయంతః = ప్రశస్తమైన ధ్వజములు కలది ఇంద్రుని మేడ వైజయంతము
జయంతః పాకశాసనిః
జయంతః = శత్రువుల జయించువాడు
పాకశాసని = పాకశాసనుని కుమారుడు
ఇవి రెండున్ను ఇంద్రుని కుమారుడు జయంతుని పేర్లు
ఐరావతో భ్రమాతం గైరావణాభ్రము వల్లభాః
ఐరావతః = ఇరములనగా జలములు అవి గలవాడు సముద్రుడు అందు పుట్టినది ఐరావతము
అభ్రమాతంగః = ఆకాశామునందు ఉండెడి ఏనుగు, మేఘ స్వరూపమైన ఏనుగు
ఐరావణః = ఇరావణమనునది కల్లు గల వనము- అందు పుట్టినది
అభ్రమువల్లభః = అభ్రమవనే ఆడ ఏనుగుకు పతి
ఇవి నాలుగున్ను ఇంద్రుని ఏనుగు పేర్లు
హ్రాదినీ వజ్ర మస్త్రీస్యా త్కులిశం భిదురం పవిః
శతకోటి స్స్వరుశ్శంభో దంభోళి రశనిర్ద్వయోః
హ్రాదినీ = మ్రోయుచుండినట్టిది
వజ్రం = అడ్డు లేనట్టిది
కులిశం = కీర్తిని వృద్ది పొందించునది, పర్వతముల రెక్కలను చేదించి వాటిని స్వల్పముగా చేయునది
భిదురం =శత్రు సైన్యములను భేదించునట్టిది
పవిః = వైర శుద్ధి (పగ తీర్చుకొనుట) చేయునట్టిది
శతకోటిః = నూరు అంచులు గలది
స్వరుః = మ్రోగునట్టిది, శత్రువులను దహింపజేయునట్టిది(అరుస్సులనగా అంచులు)
శంభః = శుభము కలిగినట్టిది, శత్రువులను అణచునట్టిది
దంభోళిః = ఆటోపము(వైభవము)వలననే చంపునట్టిది, శత్రువులను దుఃఖపెట్టునది
అశనిః = ముల్లోకము దీనిచే భుజింపబడుచున్నవి
ఇవి పదిన్నీ వజ్రాయుధము పేర్లు
వ్యోమయానం విమానో ఽ స్త్రీ
వ్యోమయానం = దేవతలకు ఆకాశగమనాము దేనివలన కలుగుచున్నదో అది
విమానః =గమనములో పక్షితో సాదృశము గలది
ఇవి రెండున్నూ దేవ రధము పేర్లు
నారదాద్యా స్సురర్షయః
నారదా = కలహప్రియుడగుట చేసి నర సమూహమును భేదించువాడు, మనుష్యులకు ధర్మమును ఉపదేశించువాడు ఈయన, తుంబుర, భరతాదులు దేవర్షులు
స్యాత్సుధర్మా దేవసభాః
సుధర్మాః మంచి ధర్మము గలది,
దేవసభాః = ఇందు దేవతలు ప్రకాశింతురు కనుక దేవ సభ
ఇవి రెండున్ను దేవసభ పేర్లు
పేయూష మమృతం సుధా
పేయూషః = పానము జేయబడునది
అమృతం = దీనిని పానము చేయుట వలన మృతులు కారు
సుధాః = సుఖముగా పానము జేయబడునది
మందాకినీ వియద్గంగా స్వర్ణదీ సురదీర్ఘికా
మందాకినీ = మెల్లగా కుటిల గమనముచే బోవునది
వియద్గంగా = ఆకసమున నుండెడు గంగ
స్వర్ణదీ = స్వర్గమున నుండెడు నది
సుర దీర్ఘికా = సురల యొక్క నడబావి
ఇవి నాల్గున్నూ గంగ పేర్లు
మేరు స్సుమేరు ర్హేమాద్రీ రత్నసానుస్సురాలయః
మేరుః = అసురులను హింసించునది, శిఖరములచే నక్షత్రాదుల వహించునది
సుమేరుః = మేరు శబ్దమునకు అర్ధమే సుమేరునకు కూడా,
హేమాద్రీ = బంగారుశిఖరముగలది
రత్నసానుః = రత్నమయములైన చరులు గలది
సురాలయః = సుఉరాలకు స్థానమైనది
ఇవి ఐదున్నూమేరు పర్వతము పేర్లు
పం చైతే దేవతరవోమందారః పారిజాతకః
సంతానః కల్పవృక్షస్య పుంసి వా హరిం చందనం
మందారః = సంతోషము కలుగ జేయునది, స్తోత్రము చేయబడునది
పారిజాతకః = సముద్రమునందు పుట్టినది
సంతానః = లెస్సగా కోరికలు దీర్చునది
కల్పవృక్షః = వాంఛిత ఫలములనిచ్చు వృక్షము
హరిచందనం = ఇంద్రుని సంతోషింపజేయునట్టిది
ఈ ఐదున్నూ దేవ వృక్షముల పేర్లు
సనత్కుమారో వైదాత్రః (సనాతనుడు బ్రహ్మ)
సనత్కుమారః = బ్రహ్మ యొక్క కుమారుడు, ఎల్లపుడు కుమారావస్థ యందుండువాడు
వైదాత్రః = విధాత పుత్రుడు
స్వర్వైద్యౌః వశ్వనీ సుతౌః నాసత్యా వశ్వినౌ దస్రా
వాశ్వినేయౌ చ తా వుభౌః
స్వర్ వైద్యౌః =స్వర్గమునందుండువైద్యులు, సూర్యుని భార్యయును, అశ్వ రూపము దాల్చిన సంజ్ఞాదేవికి కుమారులు
నాసత్యౌః = అసత్యము లేనివారు,
అశ్వినౌః = ఆశ్వరూపమున ఉన్న సంజ్ఞా దేవికి పుట్టినవారు, అశ్వినీ నక్షత్రమున బుట్టిన వారు, అశ్వములు గలవారు
దస్రః = రోగములను క్షయింపజేయువారు
ఆశ్వినేయౌః = అశ్విని దేవి కుమారులు వీరు కవలలు
స్త్రియాం బహుష్యప్సరస స్స్వర్వేశ్యా ఉర్వశీ ముఖాః
(ఊర్వశీ మేనకా రంభా ఘృతాచీ చ తిలోత్తమా)
అప్సరసః = నీటియందు పుట్టిన వారు, అందరినీ ధైర్యము చేత స్ఖలింప జేయువారు, పుణ్యము చేసినవారిచే పొంద బడెడు వారు
స్త్రియాం = స్త్రీ లింగమందు,
బహుషుః = బహు వచనమందే ఈ ప్రయోగ నియమము
స్వర్ వేశ్యాః = స్వర్గమందలి వేశ్యలు
ఉర్వశీ = మిక్కిలి ప్రకాశించునది, విష్ణువు తొడలయందు ఉన్నది, విష్ణుమూర్తి తొడలయందు పుట్టినది ఊర్వశీ, మేనక, రంభ, ఘృతాచి, తిలోత్తమ ఆది గలవారు అప్సరసలు.
హాహాహూహూశ్చైవ మాద్యా గంధర్వాస్త్రి దివౌకసం
హాహాహూహూ = గానము చేయునపుడు హా యనీ హూ యనీ శబ్దమును పలికెడు వాడు హాహాహూహూ మొదలగువారు దేవగంధర్వులు, (గంధర్వాః = గానము ధర్మముగా గలవారు)
అగ్నిర్వైశ్వానరో వహ్నిర్వీతి హోత్రో ధనంజయః
కృపీటయోనిర్జ్వలనో జాతవేదాస్తసూనపాత్
బర్హిశ్శుష్మా కృష్ణవర్త్మా శోచిష్కేశ ఉషద్బుదః
ఆశ్రయాశో బృహద్భానుః కృశనుః పావకో ఽ నలః
లోహితాశ్వో వాయుసఖి శ్శిఖావా నాశుశుక్షణిః
హిరణ్యరేతా హుతభుగ్దహనో హవ్యవాహనః
సప్తార్చిర్దమునా శ్శుక్ర శ్చిత్రభాను ర్విభావసుః
శుచి రప్పిత్తమ్ –
అగ్నిః = ఊర్ధ్వముగానైననూ కుటిలముగా జ్వలించువాడు
వైశ్వానరః = విశ్వానరుడను ఋషికి కొడుకు
వహ్నిః = హవిస్సులను దేవతలకు చేర్చువాడు
వీతిహోత్రః = వీతియనగా అశనము, హోత్రమనగా హవిస్సు అనగా ఆ ఆశనమే హవిస్సుగా స్వీకరించువాడు, హవిస్సులను గుర్రమువలె మోసుకునిపోయి దేవతలుకు ఇచ్చువాడు, అశ్వమేధము నందు గుర్రములు హవిస్సుగా గలవాడు
ధనంజయః = ధనమును జయించువాడు
కృపీట యోనిః = కృపీటకమనగా ఉదకము, ఉదకమునకు కారణ స్థానమైనవాడు, ఉదకమునకు ఉత్పత్తి స్థానము జ్వలనః = జ్వలించువాడు
జాతవేదాః = ఇతని వలన వేదములు, పుట్టిన దేహములన్నిటిలోను గలవాడు, పుట్టిన శుభాశుభములను ఎరిగిన వాడు, ఈయన వలన హిరణ్యము పుట్టినది
తనూనపాత్ = శరీరమును నిలుపువాడు, ఇంధనము లేనిచో తనను తాను రక్షించుకొనలేని వాడు
బర్హిః = ఆజ్యాదులచేత వృద్ది పొందువాడు
శుష్మాః = ఉదకమును శోశింప జేయువాడు
బర్హిశ్శుష్మాః = దర్భలు బలముగా గలవాడు
కృష్ణ వర్త్మానః = నల్లని జాడగలవాడు
శోచిష్కేశః = శోచిస్సులనగా జ్వాలలు, అవి కేశములుగా గలవాడు
ఉషద్బుదః = ప్రభాతకాలమందు జ్వలించువాడు
ఆశ్రయాశోః = తనకు ఆశ్రయమిచ్చిన వాటిని భక్షించువాడు
బృహద్భానుః = అధికములైన కిరణములు గలవాడు
కృశానుః = తనను అంటినదానిని కృశింపజేయువాడు, తాను కృశించిననూ వృద్ది పొందువాడు
పావకః = పవిత్రము జేయు వాడు
అనలః = ఇతనిచేత లోకములు జీవించుచున్నవి, కాష్టాదులచేత చాలుననుట లేని వాడు
లోహితాశ్వః = ఎర్రని గుర్రములు గలవాడు
వాయు సఖః = వాయువుకు స్నేహితుడు, వాయువు సఖుడుగా గలవాడు
శిఖావాః = జ్వాలలు గలవాడు
శుశుక్షణిః = అంతటా శోషింపజేయ నిచ్చ గలవాడు, త్వరగా శోషింప జేయనిచ్చ గలవాడు
హిరణ్య రేతాః = హిరణ్యమే రేతస్సుగా గలవాడు
హుతభుక్కు = హుతమును భుజించువాడు
దహనః = దహించువాడు
హవ్యవాహనః = హవిస్సును వహించువాడు, హవ్య విషయమై ప్రయత్నించువాడు
సప్తార్చిః = జిహ్వ రూపములైన కాళి, కరాళి మొదలైన ఏడు జ్వాలలు గలవాడు ( వీరు కాళి, కరాళి, మనోజవా, ధూమ వర్ణా, స్ఫులింగినీ, విశ్వపద)
దమునాః = గ్లానిని పొందించు వాడు
శుక్రః = శోకింపజేయువాడు, తేజస్సు గలవాడు, శత్రువులకు దుఃఖమునిచ్చు వాడు, రుద్రుని రేతస్సు ఇతనియందు గలదు
చిత్రభానుః = అనేక కాంతులు గల జిహ్వరూపములైన కిరణములు గలవాడు
విభావసుః = కాంతి ధనముగా గలవాడు
శుచిః = దుఃఖింపజేయువాడు, శుచియైనవాడు
అప్పిత్తం = జలమును పిత్తము వాలే శోషింపజేయువాడు
ఇవి ముప్పై నాలుగున్నూ అగ్ని పేర్లు
ఔర్వస్తు బాడబో బడబానలః
ఔర్వః = ఔర్వుడను మునికి కొడుకు, హింసించునది బాడబః = బడబ యనగా ఆడు గుఱ్ఱము, దాని ముఖమునందుండునది బాడబము మరియు బడబానలము ఈ మూడున్ను బడబానలము పేర్లు
వహ్నేర్ధ్వయో ర్జ్వాలకీలా వర్చిర్హేతి శ్శిఖాస్త్రియాం
జ్వాలః = జ్వలించునది
కీలః = పక్ష్యాదుల గతిని నిరోధించునది
అర్చిః = అర్చింప బడునది
హేతిః = అటు ఇటు చలించునది లేక వృద్ది పొందునది, హింసించునది
శిఖాః = వ్యాపించునది ఇచ్చట అర్చిర్హేతి శిఖా మూడున్ను స్త్రీలింగమని చెప్పియున్నాడు,
ఈ అయిదున్ను అగ్ని జ్వాలల పేర్లు
త్రిషు స్ఫులింగో ఽ గ్నికణః
స్ఫులింగః = చలించునది
అగ్ని కణః = అగ్ని యొక్క లేశము
ఇవి రెండున్ను మిణుగురుల పేర్లు
సంతాప స్సంజ్వర స్సమౌః
సంతాపః = మిక్కిలి తాపము కలిగించునది
సంజ్వరః = మిక్కిలి పీడించునది
ఈ రెండున్ను వేడిమి పేర్లు
(ఉల్కాస్యా న్నిర్గత జ్వాలా భూతిర్భసిత భస్మనీ
క్షారో రక్షాచ దావస్తు దవో వనహుతాశానః)
ఉల్క అన్నది మంట లేని నిప్పు,
నిర్గతజ్వాల, భూతి, భసిత, భస్మ, క్షార, మరియు రక్షా అనునవి బూడిద పేర్లు,
దావ, దవ అనునవి కార్చిచ్చు పేర్లు
ధర్మరాజః పితృపతి స్స్మవర్తీ పరేతరాట్
కృతాంతో యమునా భ్రాతా శమనో యమరాడ్యమః
కాలో డణ్డధరః శ్రాద్ధదేవో వైవస్వతోంతకః
ధర్మరాజః = అపరాధమునకు తగినట్లు శిక్షించుట చేత ధర్మమునకు రాజు
పితృపతిః = పితృదేవతలైన కావ్యవాహనాదులకు పతి
సమవర్తీ = పక్షపాతము లేక అందరియందు సమముగా వర్తించు స్వభావము గలవాడు
పరేతరాట్ = పరేతులనగా మృతి చెందినవారు - వారికి ప్రభువు
కృతాన్తః = ఇతనిచే వినాశనము చేయబడును
యమునా భ్రాతా = యమునా నదికి తోడ బుట్టిన వాడు
శమనః = ప్రాణులను శమింపజేయు వాడు
యమరాట్ = ఇతనికి కింకరులైన మృత్యువు మొదలైనవారు ప్రజల నియమించు వారు, వారికి ప్రభువు
యమః = దండించు వాడు, యమునకు కవలగా పుట్టినవాడు
కాలః = ధర్మాధర్మములను, ఆయువునైనను లెక్కబెట్టు వాడు
దండధరః = కాలదండమనెడి దండమును ధరించినవాడు
శ్రాద్ధదేవః = పితృకర్మమునకు దేవుడు
వైవస్వతః = సూర్యుని కుమారుడు
అంతః = నాశము జేయువాడు
ఈ పదునాలుగున్నూ యముని పేర్లు
రాక్షసః కౌణపః క్రవ్యాత్ర్కవ్యవాదో ఽ సవా ఆశరః
రాత్రించరో రాత్రిచరః కర్బురో నికషాత్మజః
యాతుధానః పుణ్యజనో నైరృతొ యాతు రక్షసీ
రాక్షసః = రక్షస్సే రాక్షసుడు
కౌణపః =కుణపమనగా శవము, దానిని భక్షించువాడు,
దక్షిణ పశ్చిమ మూలను (కోణమును) రక్షించువాడు
క్రవ్యాత్ = క్రవ్యమనగా మాంసము, దానిని భక్షించువాడు కనుక క్రవ్యాత్తు,
క్రవ్యాదోసవః = రక్తమును పానము చేయువాడు, మాంసమును పచనము చేయక భక్షించు వాడు, నెత్తురు ద్రావువాడు, హింసించువాడు
అసురః = ప్రాణములను అపహరించువాడు
రాత్రించరో, రాత్రిచరః = రాత్రియందు చరించువాడు, భక్షించ్చువాడు కనుక రాత్రించరుడును, రాత్రిచరుడును
కర్బురః = చిత్రమైన వర్ణము గలవాడు
నికషాత్మజః = నికష అను రాక్షస స్త్రీ కుమారుడు
యాతుధానః = యాతువనెడు నామము ధరించిన వాడు
పుణ్యజనః = విరుద్ధ లక్షణముల చేత పుణ్యము గలవాడు
నైరృతః = నిరృతి అను దిక్పాలకుని కొడుకు
యాతు = వ్యధ పెట్టెడివాడు
రక్షసః = తన ప్రాణములను రక్షించుకొనువాడు, ఇతనిచేత విదిక్కు రక్షింప బడుచున్నది
ఇవి పదిహేనున్ను నిరృతి పేర్లు
ప్రచేతా వరుణః పాశీ యాదసాంపతి రప్సతిః
ప్రచేతాః = మంచి మనస్సు గలవాడు
వరుణః = జనులు ఇతనిని వరములడుగుదురు కనుక వరుణుడు
పాశీః = పాశము చేత శత్రువులను కట్టువాడు
యాదసాంపతిః = యదస్సులనగా జలజంతువులు, వాటికి పతి
అప్పతిః = అప్పు అనగా జలము, దానికి పతి.
ఈ అయిదున్నూ వరుణుడి పేర్లు
శ్వశనః స్పర్శనో వ్వాయు ర్మాత రిశ్వా సదాగతిః
వృషదశ్వో గంధవహో గంధవాహాని లాశుగాః
సమీర మారుత మరు జగత్ప్రాణ సమీరణాః
సభాస్వ ద్వాత పవన పవమాన ప్రభంజనాః
(ప్రకంపన శ్చాతిబలో ఝంఝావాత స్సవృష్టికః)
శ్వసనః = ఇతనిచేత ప్రాణులు బ్రతుకుచున్నవి
స్పర్శనోః = స్పృశించు వాడు
వాయుః = విసరెడువాడు
మాతరిశ్వాః = ఆకాశామునందు వృద్ది పొందువాడు
సదాగతిః = సర్వదా సంచరించు వాడు
వృషద్వశః =వృషత్ అను మృగము వాహనముగా గలవాడు, జల బిందువులు వాహనముగా గలవాడు
గంధవహో గంధ వాహో = గంధమును వహించువాడు,
అనిలః = ఇతనిచేత ప్రాణులు బ్రతుకుదురు,
ఆశుగః = శీఘ్రముగా పోయెడువాడు
సమీరః = లెస్సగా సంచరించువాడు
మరుత్ = యితడు కుపితుడైన లోకము మృతి చెందును
జగత్ప్రాణః = జగత్తుకు ప్రాణమైన వాడు
సమీరణః = లెస్సగా సంచరించు స్వభావముగలవాడు
నభస్వః = ఆకాశము ఉత్పత్తి స్థానముగా గలవాడు
వాతః = వీచుచుండెడివాడు
పవనః = పవిత్రము చేయువాడు కనుక పవనుడు,పవమానుడున్ను , సంచరించు వాడు
ప్రభంజనః = వృక్ష శాఖాదులను విరుగగొట్టు వాడు
ఈ ఇరవయ్యిన్నీ వాయువు పేర్లు
ప్రాణో ఽ పాన స్సమాన శ్చోదాన వ్యానౌచ వాయవః
(హృది ప్రాణో గుదే ఽ పాన స్సమానో నాభిసంస్థితః
ఉదానః కంఠ దేశశ్చో వ్యాన స్సర్వశరీరగః
నాగశ్చ కూర్మః కృకరో దేవదత్తో ధనఞ్జయః
వాగ్ద్వారే నాగ అఖ్యాతః కూర్మ ఉన్మీలనే
స్మృతః కృకరాచ్చ క్షుతం జ్ఞేయం దేవదత్తా ద్విజృంభణం
న జహాతి మృతం వాపి సర్వవ్యాపీ ధనంజయః )
శరీరస్తా ఇమే –
ప్రాణః = ప్రకర్షముగా శ్వాసాదులను బయటకు వెడలించునది
అపానః = వీని మూలముగా విణ్మూతరములు అధోముఖులై ప్రాణులు జీవించుచున్నవి
సమానః = దీని చేత లెస్సగా బ్రతుకుదురు, దేహమంతట నెత్తురు మొదలైన వాని బొందించునది
ఉదానః = మాటలాడుట మొదలైన సామర్ధ్యము కలుగజేయును కనుక ఊర్ధ్వ ప్రదేశంబున దీనిచేత బ్రతుకుదురు, శబ్దాదులను ఊర్ధ్వమునకు తెచ్చునట్టిది
వ్యానః = శరీరమంతటను వ్యాపించి యుండునది
ఇమేః = ఇవి యన్నియు
శరీరస్థాః = శరీరమునందుండెడి వాయువుల పేర్లు
ప్రాణము హృదయమునందుండి గర్భమున అన్నాదులయందు ప్రవేశింపజేయుచుండును, అపానము గుద స్థానముననుండి విణ్మూత్ర రేతస్సులను అధోముఖంబు నొందించును, సమానము నాభి ప్రదేశమునందుండి అన్నాదుల జీర్ణమునొందించును, ఉదానము కంథము నందుండి భాషణాదుల బుట్టించును, వ్యానము సర్వ శరీరమునందుండి స్వేదా సృజ్ని మేషాదుల బుట్టించును.
రంహ స్తరసీ తు రయః స్యదః జవః
రంహః = దీని చేత జనము గమన యుక్తమగును
తరః = దీనిచేత జనులు తరించుచున్నారు
రయః = దీని చేత జనము గమన యుక్తమగును
స్యదః = దీని చేత గమన యుక్తమగును
జవః = దీని చేత జనము పరుగిడును
ఇవి ఐదున్ను గమన వేగము పేర్లు
అథః శీఘ్రం త్వరితం లఘు క్షిప్రా మరంద్రుతమ్
సత్వరం చపలం తూర్ణ మవిలంబిత మాశు చ
శీఘ్రం = శయనమును హరించునది (శయనం జిఘ్రతి హరతీతి శీఘ్రం), దీనిచేత వ్యాపింతురు
త్వరితం = దీనిచేత సంభ్రమింతురు
లఘుః = దీనిచేత లంఘింతురు
క్షిప్రః = దీనిచేత ప్రేరేపింపబడుదురు
గతౌః = దీనిచేత నడతురు
సత్వరం = త్వరతో గూడినది
చపలం = దీనితో జనము చపలమౌను
తూర్ణం = దీనిచేత జనము త్వరితమగుదురు
అవిలంబితం = దీనిచేత విలంబము (ఆలస్యము) కాకుండును
ఆశుః = దీనిచేత వ్యాపింతురు
ఇవి పదియున్నూ తొందర యొక్క పేర్లు
సత తానార తాశ్రాన్తసన్త తావిర తానిశమ్
ని త్యానవర తాజస్రమపి
సతతం = దీని చేత విస్తరింపబడుచున్నది
అనాతరం = తెఱపి లేనిది
అశ్రాంతం = దీని యందు విశ్రాంతి లేదు, దీని యందు బడలిక లేదు
సంతతం = దీనిచేత విస్తరింపబడుచున్నది
విరతి = తెంపు లేనిది
అనిశం = రాత్రి, పవలు అని భేదము లేనిది
నిత్యం = నియతమైనది
అనవరతం = ఎడతెగుట లేనిది
అజస్రం = విచ్చేదనము లేనిది
ఈ తొమ్మిదిన్నీ ఎడతెగని యునికి పేర్లు
అథాతిశాయో భరః అతివేల భృశాత్య ర్థాతిమా
త్రోద్గాడ నిర్గమమ్ తీ వ్రైకాన్త నితాన్తాని గాడబాఢ ధృడానిచ
అతిశయః = అన్నియు దీనిచేత అతిశయించబడును
భరః = అన్నిటిని భరించునది
అతివేలం = మర్యాద నతిక్రమించినది
భృశం = భరించునట్టిది
అత్యర్థం = మితిమీరినది
అతిమాత్రం = అల్పమును మించునది
ఉద్గాఢం =ఉన్నతమై తోచునట్టిది
నిర్భరం = ఇందు సమస్తమైన భరము నిశ్శేషమై యుండును
తీవ్రం = అధికమై యుండునట్టిది
ఏకాంతం = ముఖ్యమైన నిశ్చయము గలది
నితాంతం = మిక్కిలి కాంక్షించునట్టిది
గాఢం = కలియబెట్టునది
గాఢం = యత్నము చేయబడునట్టిది
దృఢం = ప్రకాశించునట్టిది
ఇవి పదునాలుగున్ను అతిశయమైన క్రియకు పేర్లు (Superlatives)
క్లీబే శీఘ్రా ద్యసత్త్వే స్యాత్రిశ్వేషాం భేద్యగామి
(సత్వగామి) యత్
ఈ పైన ఇచ్చిన పేర్లలో శీఘ్రము మొదలుకొని దృఢము వరకు గల శబ్దములు క్రియా విశేషణములు, గుణ వాచకములు అయినప్పుడు నపుంసక లింగములు. ఈ శీఘ్రాది పదములలో ఏది విశేష్య లింగమును పొందునో అది మూడు లింగముల యందు వర్తించును
ఉదా : శీఘ్రం భుఙ్తే =త్వరగా భుజించుచున్నాడు, సతతం గచ్చతి = ఎల్లపుడు నడచుచున్నాడు, క్షిప్రం కరోతి = త్వరగా చేయుచున్నాడు, అశ్వస్య శీఘ్రం = అశ్వము యొక్క వడి, తూలస్య లఘు = దూది యొక్క చులకన, శీఘ్రః అశ్వః = వడి గల గుఱ్ఱము, క్షిప్రా జరా = త్వరగా పైబడు ముదిమి, సతతం సుఖం = ఎడ లేని సుఖము మొదలగునవి.,
కుబేర స్త్ర్యంబక సఖో యక్షరాడ్గుహ్యకేశ్వరః
మనుష్య ధర్మా ధనదో రాజరాజో ధనాదిపః
కిన్నరేశో వైశ్రవణః పౌలస్త్యో నరవాహనః
యక్షైకపింఙ్గైలబిల శ్రీద పుణ్యజనేశ్వరాః
కుబేర = కుత్సితమైన శరీరము గలవాడు
త్ర్యంమ్బక సఖః = శివుని సఖుడు
యక్షరాట్ = యక్షులకు రాజై ప్రకాశించు వాడు
గుహ్యకేశ్వరః = గుహ్యకులు నిధులకు రక్షకులు వారికి ప్రభువు
మనుష్య ధర్మాః = మనుష్యుల ధర్మము వంటి ధర్మము గలవాడు
ధనదో = ధనమునిచ్చువాడు
రాజరాజః = యక్షులకు రాజు
ధనాదిపః = ధనమునకు అధిపతి
కిన్నరేశో = కిన్నరులకు ప్రభువు
వైశ్రవణః = విశేషముగా వినువాడు విశ్రవస్సు ఆయన కుమారుడు కనుక వైశ్రవణుడు
పౌలస్త్యః = పులస్త్యుని వంశము నందు పుట్టినవాడు
నరవాహనః = నరుడు వాహనముగా గలవాడు
యక్షః = పూజింప బడువాడు
ఏకపింగః = పార్వతీ దేవి శాపము వలన పచ్చనైన ఒక్కటే కన్ను గలవాడు
ఐలబిలః = ఇలబిల అనునామె కుమారుడు, ఇడబిట్టనెడి తమ్ముడు గలవాడు
శ్రీదః = సంపదలిచ్చువాడు
పుణ్యజనేశ్వరాః = యక్షులు, కిన్నరులు పుణ్య జనులనబడుదురు, వారికి ప్రభువు
ఈ పదిహేడున్ను కుబేరుని పేర్లు
ఆశ్యోద్యానం చైత్రరధం –
చైత్ర రధం = చిత్రరధుడను గంధర్వ రాజుచే నిర్మించ బడినది, కుబేరుని ఉద్యాన వనం
పుత్రస్తు నలకూబరః
నలుని యొక్క రధావయవముల వంటి రధావయవములు గలవాడు ఇది కుబేరుని కుమారుని పేరు
కైలాసః స్థానం
కేళీ సమూహము కైలము దాని చేత నుండ బడునది, శిఖర భాగమందు పార్వతీ పరమేశ్వరుల నాట్యము గలది, జలభూములయందుండునది కేలాసము (స్ఫటికము) దానికి సంబంధించినది ఇది కుబేరుని దేశము
అలకాః పూః
తానుండుచోటును అలంకరించునది అలకాపురి, అది కుబేరుని పట్టణము
విమానంతు పుష్పకం
పుష్పము వలె నుండునది పుష్పకము కుబేరుని విమానము
స్యాత్కిం నరః కిమ్పురుషః స్తురంగ వదనో మయుః
కిన్నరః = ఇతని శరీరము కొంచెము నరాకారమున నుండును, కుత్సితమైన నరుడు
కింపురుషః = కొంచెము పురుషాకృతి గలవాడు
తురంగవదనః = గుఱ్ఱము ముఖము వంటి ముఖము గలవాడు
మయుః = కామ రూపి
ఇవి నాలుగున్ను కిన్నరుల పేర్లు
నిధి ర్నా శేవధిః
నిధిః = మిక్కిలి రక్షింపబడునది శేవధిః = శేవమనగా స్థాప్య ధనము దానియందుంచబడునది
ఈ రెండున్ను నిధి పేర్లు
భేదాః పద్మ శాఙ్ఖాదయో నిధేః
(మహా పద్మశ్చ పద్మశ్చ శంఖో మకర కఛ్ఛపా
ముకున్ద కున్ద నీలాశ్చ వరశ్చ నిధాయో నవ)
ఇవి నిధి భేదముల నామములు
పద్మః = సేవింప బడునది
శంఖః = దుఃఖమును శమింప జేయునది
మహా పద్మః = గొప్పదైన పద్మము
మకరః = మకరము వలే గ్రహింప శక్యము గానిది
కూర్మః = కూర్మము వలే నుండునది
ముకున్దః, కుందః = ఒప్పుచూ నుండును కనుక ముకుందము, కుందము
నీలః = మిక్కిలి కొనియాడ బడునది
వరః = వరింప బడునట్టిది
ఇవి నవ నిధులు దీనితో స్వర్గ వర్గము పూర్తి అయినది.
తరువాత వ్యోమ వర్గము
No comments:
Post a Comment